عباس عراقچی، وزیر خارجه ایران اخیراً در او مباحثه با الجزیره پافشاری کرده جلب مطمعن ایران کار آسانی نیست، چون سال‌ها است که به علت عمل های آمریکا، پول‌های ایران در کشورهای گوناگون مسدود شده است. درحالی‌که ایران به تعهدات خود عمل کرده، اما دولت آمریکا برخلاف تعهداتش عمل کرده و باید قدم‌های مطمئنی برای افزایش مطمعن بردارد. 

یکی از موضوعاتی که می‌تواند محل او گفت و گو باشد و از سوی ایران خواسته شود طرف آمریکایی برای اعتمادسازی به آن عمل کند، آزادسازی منبع های بلوکه‌شده کشورمان در خارج است. شوربختانه آمار رسمی و دقیقی از حجم منبع های بلوکه‌شده ایران در خارج وجود ندارد، با این حال گزارش حاضر تلاش کرده از طریق بازدید اخبار، اظهارات مسئولان دولتی و کارشناسان، این نوشته را مورد او گفت و گو قرار دهد. 

پول بلوکه‌شده ایران چه مقدار است؟

از زمان اظهار توافق برجام در سال ۱۳۹۴، اظهارات متناقضی در رابطه حجم دارایی‌های ایران در خارج انتشار شده است. تخمین‌ها از ۲۰ میلیارد دلار تا ۱۸۰ میلیارد دلار متغیر است. باراک اوباما در ابتدا تخمینی تقریباً ۱۰۰ میلیارد دلار را در او مباحثه با فرید ذکریا اراعه داد. او بعداً این رقم را به نصف، یعنی بین ۵۰ تا ۶۰ میلیارد دلار افت داد. نادر حبیبی، استاد اقتصاد در مرکز مطالعات خاورمیانه دانشگاه برندایس آمریکا در سال ۱۳۹۴ و دقیقاً در زمان توافق برجام در مقاله خود مدعی شد به طور کلی، قیمت همه دارایی‌های مسدود شده ایران از سال ۱۹۷۹ به گمان زیاد بیشتر از ۱۰۰ میلیارد دلار است. 

با این حال، دارایی‌هایی که بعد از توافق برجام آزاد خواهند شد، دارایی‌هایی می باشند که اخیراً به علت برنامه هسته‌ای ایران مسدود شده‌اند. این دارایی‌ها تنها قسمت کوچکی از کل دارایی‌های مسدود شده ایران را راه اندازی خواهند داد و به گمان زیادً شامل هیچ‌یک از دارایی‌های حاضر در ایالات متحده نخواهند شد. وی رقم دارایی‌های ایران را ۱۰۲ میلیارد دلار اظهار می‌کند. این رقم شامل ۸۹.۶ میلیارد دلار در خارج از آمریکا و ۱۲ میلیارد دلار نیز در آمریکا گفتن شده است. 

همه این‌ها درحالی است که ۴ مرداد ۱۳۹۴ ولی‌الله سیف، رئیس زمان کل بانک مرکزی، رقم دارایی‌های توقیف‌شده ایران را ۲۹ میلیارد دلار گفت؛ رقمی که وزیر زمان اقتصاد، علی طیب‌نیا نیز آن را قبول کرد. سیف او گفت رقم دارایی‌های بلوکه‌شده ایران ۲۹ میلیارد دلار است که ۲۳ میلیارد دلار از اموال بانک مرکزی در کشورهای ژاپن، کره و امارات متحده عربی حاضر است و ۶ میلیارد دلار از محل فروش نفت نیز در هند وجود دارد. 

بعد از اظهار رقم ۲۹ میلیارد دلاری از سوی سیف، غلامعلی کامیاب به اراعه توضیحاتی در این خصوص پرداخت و با پافشاری بر تفاوت دو مفهوم «ذخایر ارزی» با «دارایی‌های ارزی» او گفت: «منبع های بانک مرکزی که با اجرای برجام آزاد می‌شود و قابل منفعت گیری خواهد شد، بالغ بر ۲۳ میلیارد دلار است.

۶ میلیارد دلار هم از منبع های بلوکه‌شده دولت که وجوه حاصل از صادرات نفت است، آزاد می‌شود و به حساب بانک مرکزی واریز خواهد شد. به این ترتیب وجوه آزاد شده و قابل دسترسی بالغ بر ۲۹ میلیارد خواهد شد.» معاون ارزی بانک مرکزی در ادامه او گفت: «به این رقم ۲۲.۴ میلیارد دلار وثیقه در چین برای فراهم مالی پروژه‌ها، نزدیک به ۲۴.۵ میلیارد دلار سپرده‌گذاری انجام شده نزد شرکت زیرمجموعه وزارت نفت، نزدیک به ۱۰ میلیارد دلار سپرده نزد بانک‌های ایرانی، ۳.۷ میلیارد دلار اوراق قرضه مسدودی ناشی از حکم دادگاه و این چنین وجوهی که در اختیار بوده، اضافه می‌شود.» 

وی این چنین حرف های می بود: «در عین حال نزدیک به ۱۰ میلیارد دلار به‌گفتن سپرده‌گذاری نزد بانک‌های داخلی در پی مصوبات مراجع گوناگون وجود دارد که جزء این دارایی‌ها به حساب می‌آیند. ۲۳ میلیارد دلار منبع های بانک مرکزی و ۶ میلیارد دلار برای دولت است که هم‌اکنون در حساب‌های خارجی مسدود شده است. درمجموع نزدیک به ۹۰ تا ۱۰۰ میلیارد دلار دارایی بلوکه‌شده در بانک‌های خارجی داریم.» 

آیا با برجام همه اموال ایران آزاد شد؟ 

حرف های شد که تا قبل از امضای برجام اعداد مختلفی برای پول‌های بلوکه‌شده ایران اظهار شده است. این رقم درحالی بوده که در گزارش‌های بعد از برجام آمده است که از زمان امضای برجام تا زمان خروج دونالد ترامپ از برجام، چیزی نزدیک به ۴۰ میلیارد دلار از منبع های بلوکه‌شده ایران آزاد شده است. یکی از این گزارش‌ها، گزارش بانک جهانی در مرداد ۱۳۹۵ است. در این گزارش آمده است در زمان نزدیک به هشت ماه بعد از اجرای برجام ایران به ۳۰ میلیارد دلار از دارایی‌های مسدود شده‌اش در بانک‌های بیرون این سرزمین دست اشکار کرده است. در گزارش‌های فرد دیگر نیز اعداد فرد دیگر آمده و رسانه‌ها مدعی می باشند مجموع منبع های آزاد شده ایران در پسابرجام نزدیک به ۴۰ میلیارد دلار بوده است. 

یک روایت آماری از پول‌ بلوکه‌شدۀ ایران

از تکذیب ایران تا قبول آمریکا؟

۶ شهریور ۱۴۰۲ شهید امیرعبداللهیان، وزیر زمان امور خارجه کشورمان با گفتن این که پول بلوکه‌ای شده‌ای در هیچ کشوری نداریم، به خبرگزاری دولتی ایرنا او گفت می‌توانیم از دارایی‌هایی که در اختیار داریم، منفعت گیری کنیم. در شهریور ۱۴۰۲ ناصر کنعانی، سخنگوی زمان وزارت امور خارجه، با گفتن این که مبالغ بلوکه‌شده مالی بسیاری در دیگر کشورها نداریم، او گفت ما در ژاپن مبالغ بلوکه‌شده داشتیم که به آن دسترسی داشتیم و توانستیم در مواردی که نیاز داشتیم آن را هزینه کنیم.

 مبالغی در ترکیه داریم، دسترسی‌های ما به طور نسبی وجود دارد. اما ۷ شهریور ۱۴۰۲ شهریار حیدری، نایب‌رئیس کمیسیون امنیت ملی و سیاست خارجی مجلس، در او مباحثه با روزنامه اعتدال به نوشته پول‌های بلوکه‌شده ایران پرداخت و در این مورد او گفت: «ما در کشورهای آمریکا، انگلیس، کره، چین و عراق پول بلوکه‌شده داریم. در این بین، برای آزادسازی پول‌های ایران، عراق پیش‌قدم شده است. در ضمن بیشترین مقدار پول‌های بلوکه‌شده ایران، در کره و عراق است که نزدیک به ۱۶ میلیارد دلار به ایران بدهی دارند.»

درمجموع آمار دقیقی از قیمت دارایی‌های بلوکه‌شده ایران در کشورهای خارجی وجود ندارد، اما در سال ۲۰۲۱، سرویس تحقیقات کنگره آمریکا این رقم را بین ۱۰۰ تا ۱۲۰ میلیارد دلار خبرداد. این چنین، الن دوهان، گزارشگر اختصاصی شورای حقوق بشر در سال ۲۰۲۲ از بلوکه شدن ۱۰۰ تا ۱۳۰ میلیارد دلار از اموال ایران خبر داد. صندوق بین‌المللی پول نیز در گزارشی در سال ۱۴۰۱، قیمت اموال مسدود شده ایران را تا آخر آوریل ۲۰۲۰ نزدیک به ۱۱۵ میلیارد دلار تخمین زد. بخشی از این دارایی‌ها شامل اموال نقدی ناشی از فروش نفت و گاز است، اما قسمت قابل توجهی نیز غیرنقدی‌اند و شامل سهام شرکت‌های آمریکایی و اروپایی خریداری شده قبل از انقلاب اسلامی می‌شود. 

بعد از اتفاقات هفت اکتبر، آمریکا از قطر خواست دسترسی ایران به ۶ میلیارد دلاری را که از کره آمده می بود، متوقف کند و توافقی برای قطع دسترسی ایران به این پول در بانک‌های قطری صورت گرفت

از ۲ تا ۱۲ میلیارد دلار در آمریکا!

تحریم‌های آمریکا و مسدودسازی دارایی‌های ایران با پیروزی انقلاب اسلامی در سال ۱۳۵۷ اغاز شد. نخستین بار در سال ۱۹۷۹، بعد از گروگان‌گیری دیپلمات‌های آمریکایی، دارایی‌های ایران به دستور جیمی کارتر بلوکه شد و ایالات متحده روابط اقتصادی و دیپلماتیک خود با ایران را قطع کرد. این چنین کارتر واردات نفت از ایران را ممنوع و نزدیک به ۱۱ میلیارد دلار از دارایی‌های ایران را مسدود کرد.

در سال ۱۳۵۹، با میانجیگری الجزایر، توافقی برای برگشت دارایی‌های ایران به امضا رسید، اما این توافق هیچ زمان عملی نشد. آمار دقیقی از وجوه نقدی ایران در بانک‌های آمریکایی در زمان انقلاب وجود ندارد، اما برخی برآوردها مشخص می کند دارایی‌های مسدود شده بین ۱۰ تا ۱۲ میلیارد دلار بوده است. این چنین حرف های می‌شود نزدیک به ۸ میلیارد دلار از این وجوه به ایران بازگردانده شد. 

طی این سال‌ها نیز برخی دارایی‌ها به طور کامل مسدود شده‌اند و برخی دیگر تحت محدودیت‌های شدید قرار دارند. یقیناً که آمار دقیقی از آن وجود ندارد. آخرین گزارش وزارت خزانه‌داری آمریکا درمورد بلوکه شدن دارایی‌های ایرانی می‌گوید، یک میلیارد و ۹۷۳ میلیون دلار از دارایی‌های مالی ایرانی در ایالات متحده و ۱۹ میلیون دلار از دارایی‌های آزاد شده (همانند وجوه متعلق به نمایندگی ایران در سازمان ملل که تحت مصونیت دیپلماتیک قرار دارد) بلوکه‌شده است. 

نادر حبیبی، استاد اقتصاد در مرکز مطالعات خاورمیانه دانشگاه برندایس آمریکا در سال ۱۳۹۴ در گزارشی گفتن می‌دارد دارایی‌های مالی و فیزیکی در ایالات متحده که عمدتاً طی چند سال بعد از انقلاب اسلامی مسدود شدند، در ابتدا مجموع آن‌ها ۱۲ میلیارد دلار می بود اما از آنجایی که بیشتر از ۳۰ سال است که سود آن‌ها انباشته می‌شود، قیمت جاری آن‌ها به طور قابل توجهی بالاتر است.

با نرخ بازده محافظه‌کارانه ۳ درصد در سال، قیمت جاری این پرتفوی ۱۲ میلیارد دلاری بعد از ۳۵ سال بیشتر از ۳۳ میلیارد دلار خواهد می بود. درمجموع اشکار نیست در پسابرجام ایران چه مقدار از منبع های خود در آمریکا را آزاد کرده است. 

نموداری از کشورهایی که پول‌ بلوکه‌شدۀ ایران نزد آنهاست 

از چاله کره به چاه قطر

در اواسط سال ۲۰۲۴، خبر آزادسازی ۷ میلیارد دلار از دارایی‌های بلوکه‌شده ایران انتشار شد، اما این ماجرا پیچیدگی‌های خاص خود را داشت. این منبع های ابتدا به علت تحریم‌های دونالد ترامپ در کره جنوبی بلوکه شدند. عبدالناصر همتی، رئیس زمان بانک مرکزی ایران، اولین بار از آزادی این ۷ میلیارد دلار خبر داد. کره جنوبی تنها خریدار میعانات گازی از ایران می بود و پول این محموله‌ها به علت تحریم‌ها در این سرزمین بلوکه مانده می بود. 

بخشی از این مبلغ برای خرید دارو هزینه شد، اما کره جنوبی به علت افت قیمت واحد پول خود، نزدیک به یک میلیارد دلار کمتر از بدهی واقعی خود به ایران پرداخت کرد. در سال ۱۴۰۲، توافقی بین ایران و آمریکا برای مبادله زندانیان انجام شد که در آن ۶ میلیارد دلار بلوکه‌شده ایران (با کسر یک میلیارد دلار کارمزد و غیره) در بانک‌های کره جنوبی آزاد و به بانک‌های قطر منتقل شد تا ایران بتواند از آن برای خریدهای غیرتحریمی و انسان‌دوستانه منفعت گیری کند.

اما بعد از اتفاقات هفت اکتبر، سه روزنامه آمریکایی گزارش دادند که آمریکا از قطر خواسته دسترسی ایران به این ۶ میلیارد دلار را متوقف کند و توافقی برای قطع دسترسی ایران به این پول در بانک‌های قطری صورت گرفته است. 

سرزمین بعدی چین است که حرف های می‌شود ۲۲ تا ۳۰ میلیارد دلار از پول فروش نفت ایران در این سرزمین است. عراق نیز سرزمین فرد دیگر است که حرف های می‌شود ایران قسمت قابل توجهی از منبع های فروش برق و گاز خود را نتوانسته از این سرزمین دریافت کند. این چنین ایران منابعی نیز در ژاپن دارد که رقم آن ۲ میلیارد دلار گفتن شده است. این اعداد درحالی اظهار شده که برخی از آن‌ها از سوی دولت سیزدهم رد شده و تنها عددی که قابل استناد بوده، همان ۶ میلیارد دلار ایران در قطر است.