هشدار ستاد علم و فناوری: بودجه تحقیق و توسعه همچنان نیمی از حد مقرر اسناد بالادستی

هشدار ستاد علم و فناوری: بودجه تحقیق و توسعه همچنان نیمی از حد مقرر اسناد بالادستی

به گزارش آینده، محمد عسکریان دبیر ستاد علم و فناوری شورای عالی انقلاب فرهنگی در حاشیه نشست دویست و شصت و یکم این ستاد، تصویری نگران‌کننده از وضعیت سرمایه‌گذاری علمی کشور ترسیم کرد.

برخلاف انتظار‌های عمومی که پس از پیام رهبر معظم انقلاب به نخبگان و مدال‌آوران علمی و ورزشی شکل گرفته بود، جلسه اخیر نشان داد که فاصله بین ایده‌ها و عمل همچنان عمیق است. عسکریان با صراحت اعلام کرد که اگرچه اسناد بالادستی کشور تخصیص دو درصد از تولید ناخالص داخلی به تحقیق و توسعه را الزام کرده‌اند، اما سهم واقعی دولت در این حوزه از نیم درصد فرا‌تر نرفته است.

این شکاف مالی تنها یک آمار خشک نیست؛ بلکه عکس‌العمل زنجیره‌ای را در بدنه علم و فناوری کشور به راه انداخته است. محدودیت منابع مالی مستقیما بر زیرساخت‌های آزمایشگاه‌ی، اشتغال فارغ‌التحصیلان علوم پایه و حتی هدایت تحصیلی دانش‌آموزان به سمت رشته‌های استراتژیک سایه افکنده است. بنیاد ملی علم ایران در پاسخ به این چالش، برنامه‌ای برای افزایش سهم علوم پایه و علوم انسانی از منابع اختصاصی تدوین کرده، در حالی که طرح مرحوم دکتر اژه‌ای با حمایت از استعداد‌های برتر المپیاد‌های علمی و رتبه‌های برتر کنکور، تلاش می‌کند تا خلأ جذب نیرو را پر کند.

دانشگاه آزاد اسلامی نیز پس از دریافت پیام رهبری، ستاد‌های تخصصی در حوزه‌های علوم پایه، علوم انسانی و امنیت غذایی را راه‌اندازی و منابع مالی قابل‌تاحظی برای اجرایی‌سازی راهبرد‌های جدید تخصیص داده است. با این حال، اعضای جلسه بر یک نکته’ داشتند انجام پروژه‌های کوچک و پراکنده، هرچند با شعار همراه‌ی با فرمایشات، نمی‌تواند به خیزش علمی مورد نظر رهبر معظم انقلاب منجر شود. آنچه ضروری است، تقسیم کار معین، جلوگیری از فعالیت‌های موازی و هم‌راستا‌سازی ظرفیت‌های علمی در مقیاس ملی است.

تحلیل وضعیت فعلی حاکی از آن است که موانع اصلی نه در فقدان برنامه، که در فقدان اراده سیاسی برای تخصیص منابع است. تجربه کشور‌های پیشرو اثبات کرده که بی‌توجه‌ی به علوم پایه، در درازمدت به عقب‌ماندگی در فناوری، اقتصاد و حتی امنیت ملی می‌انجامد. سرمایه‌گذاری در این حوزه، اثرات متقابل را در فناوری‌های دفاعی، پزشکی پیشرفته، رادیودارو‌ها و امنیت غذایی از خود نشان داده است. اگر دستگاه‌های اقتصادی و برنامه‌ریزی کشور این ضرورت را درک نکنند و به می‌دان نزول یابند، چرخه توسعه علمی-فناورانه همچنان در گلوگاه بماند.

هدایت تحصیلی استعداد‌های برتر به سمت علوم پایه، دیگر حلقه گم‌شده این زنجیره است. تصویب المپیاد‌های جدید همچون اقتصاد و علوم زمین، و اختصاص سهمیه و امتیاز برای برگزیدگان در ورود به دانشگاه، گام‌هایی در مسیر صحیح هستند. اما بدون سازوکار‌های ماندگار که انتخاب رشته را از حالت سنتی خارج کرده و با نیاز‌های واقعی کشور هم‌سو کند، استعداد‌های برتر همچنان به سمت حوزه‌های پرطرفدار اما کم‌اثر سوق داده می‌شوند. دانشگاه آزاد در این مسیر پیش‌قدمی کرده، اما ضرورت عمل مشترک همه دستگاه‌های آموزشی غیر‌قابل انکار است.