فرآیند شکل‌گیری طلا در ستاره‌ها با نانوحباب‌های هلیوم

کشف راز آفرینش طلا در اعماق کیهان؛ پیشرفته‌های نانوحباب هلیوم

به گزارش آینده، دانشمندان دانشگاه سوری در انگلستان با بهره‌گیری از فناوری نانوحباب‌های هلیوم، گامی مهم در پاسخ به یکی از پرسش‌های بنیادین اخترفیزیک برداشته‌اند: عناصر سنگین‌تر از آهن در جهان چگونه به وجود آمده‌اند.

این تحقیق که در مرکز ملی شتاب‌دهنده کانادا (TRIUMF) انجام شده، نه تنها線索‌های ارزشمندی درباره منشأ کیهانی عناصر سنگین نظیر نقره، طلا و اورانیوم ارائه داده، بلکه می‌تواند مبنای بهبود تکنولوژی راکتورهای هسته‌ای نیز قرار گیرد. نتایج در نشریه معتبر Physical Review Letters منتشر شده‌اند.

تا پیش از این، دو فرایند اصلی برای شکل‌گیری عناصر سنگین مطرح بود: نخست، فرایند کند (s-process) که در هسته ستارگان رخ می‌دهد و به‌خوبی شناخته شده، و دوم، فرایند سریع (r-process) که تا کنون پنهان مانده بود. در r-process، در اثر رویدادهای شدید کیهانی همچون ابرنواخترها و برخورد ستارگان نوترونی، هسته‌های اتمی در محیطی پر از نوترون، این ذرات را با سرعت بالا جذب می‌کنند، پیش از اینکه دچار واپاشی بتا شوند.

اما شواهد جدید وجود نوعی ضعیف‌تر از r-process را نشان می‌دهد که تنها عناصر سنگین متوسط (با عدد اتمی ۳۷ تا ۴۷، همانند روبیدیوم تا نقره) را تولید می‌کند، بدون اینکه به سمت عناصر فوق‌سنگین چون طلا یا اورانیوم پیش رود.

برای بررسی دقیق این فرایند ضعیف، تیم پژوهشی به رهبری دکتر متیو ویلیامز (Matthew Williams) یک عکس‌العمل هسته‌ای خاص را مورد مطالعه قرار دادند: ایزوتوپ رادیواکتیو استرانسیوم-۹۴ (⁹⁴Sr) با جذب ذره آلفا (هسته هلیوم)، یک نوترون آزاد می‌کند و به زیرکونیوم-۹۷ (⁹⁷Zr) تبدیل می‌شود.

آزمایش شامل چهار مرحله پیچیده بود: تولید یون‌های استرانسیوم-۹۴ از مقصد اورانیومی بمباران‌شده با پروتون‌های پرانرژی، جداسازی این یون‌ها با لیزر و طیف‌سنج مغناطیسی، شتاب‌دهی آن‌ها به انرژی‌های مشابه انفجارهای ابرنواختری، و برخوردشان با هدفی از فیلم نازک سیلیکونی حاوی میلیاردها نانوحباب هلیوم که توسط مؤسسه علوم مواد سویل (CSIC) در اسپانیا ساخته شده بود.

این فناوری نانویی نوین، برخلاف روش‌های پیشین، امکان تراکم حجم زیادی گاز هلیوم در فضای بسیار کوچک را فراهم می‌سازد و برای نخستین بار اندازه‌گیری دقیق عکس‌العمل‌های سوزش هلیوم با پرتوهای رادیواکتیو را محقق می‌کند.

با استفاده از آرایه‌ای از آشکارسازهای گاما و طیف‌سنج جرمی، پژوهشگران موفق شدند عکس‌العمل مورد نظر را شناسایی کنند و احتمال وقوع آن در شرایط مشابه انفجارهای کیهانی را اندازه‌گیری نمایند. این داده‌ها اکنون در اختیار مدل‌سازان اخترفیزیک قرار گرفته تا نقشه‌های دقیق‌تری از تشکیل عناصر در کیهان ارائه دهند.

ویلیامز تأکید دارد که این تکنولوژی می‌تواند به اندازه‌گیری تعداد زیادی از عکس‌العمل‌های مشابه در آینده منجر شود و به دانشمندان کمک کند تا تعیین کنند r-process ضعیف دقیقاً در کجا رخ می‌دهد: در بادهای نوترینویی ناشی از ابرنواخترها یا در بخشی از ماده پرتاب‌شده در برخورد ستارگان نوترونی؟

علاوه بر جنبه‌های اخترفیزیکی، نتایج این پژوهش کاربردهای صنعتی نیز دارد. ویلیامز می‌گوید: «با به‌روزرسانی مدل‌های عکس‌العمل هسته‌ای اختصاصی برای ایزوتوپ‌های رادیواکتیو، می‌توانیم مواد مقاوم‌تری برای راکتورهای هسته‌ای طراحی کنیم که دوام بیشتری داشته باشند و دیرتر نیاز به تعویض پیدا کنند.»

بنابراین، فناوری حباب‌های نانویی هلیوم نه تنها پنجره‌ای تازه به تاریخ کیهانی عناصر گشوده، بلکه پیش نظامی نوآوری‌های صنعتی در عصر انرژی‌های نو نیز محسوب می‌شود.