غریزه بقا در کوسه‌ها: حمله تهاجمی یا دفاع از خود؟
دکتر اریک کلوآ، محقق دانشگاه پی‌اس‌ال پاریس و نویسنده اصلی این پژوهش، بیان می‌کند: «بیشترین موارد گاز گرفتن کوسه از انسان، واکنش به رفتارهای تهاجمی خود ماست. در چنین موقعیت‌ها نباید کوسه را مقصر یا مهاجم دانست.»
او ادامه می‌دهد: «این واکنش تنها نشان‌دهنده غریزه بقاست؛ از این رو ضروری است دیدگاه ما نسبت به این رویدادها دگرگون شود و مسئولیت آن به‌درستی بازتعریف گردد.»
🔗 بیشتر بخوانید: مغز پیر هم می‌تواند یاد بگیرد/ مغز تا ۹۰ سالگی می‌تواند به بهبود خود ادامه دهد_آینده
کوسه‌ها در چه شرایطی به منظور دفاع از خود گاز می‌گیرند؟
آمارها نشان می‌دهد گاز گرفتن کوسه‌ها بسیار نادیر است و سالانه حدود صد مورد در سراسر جهان ثبت می‌شود که تنها ده درصد آن‌ها منجر به مرگ انسان می‌شود. محققان معتقدند احتمال مرگ در تصادف با ماشین چمن‌زنی بیشتر از فوت ناشی از دست کوسه است.
برای بررسی علل گاز گرفتن — که می‌تواند از رقابت قلمرو تا شکار طعمه متغیر باشد — محققان به آب‌های پلی‌نزی فرانسه رفتند؛ منطقه‌ای با وسعت ۵/۵ میلیون کیلومتر مربع که زیستگاه بیش از ۳۰ گونه کوسه محسوب می‌شود. این ناحیه از سال ۲۰۰۶ به عنوان پناهگاه رسمی کوسه‌ها شناخته شده و محیطی ایده‌آل برای مطالعه حرکات آن‌هاست.
🔗 بیشتر بخوانید: فین تک چیست؛ تاریخچه، حوزه فعالیت، سطح امنیت آن
محققان با تحلیل داده‌های مربوط به رویدادهای کوسه در طول ۶۰ سال گذشته، مواردی را شناسایی کردند که در آن کوسه در واکنش به اقدامات تهاجمی انسان — نظیر ماهیگیری با نیزه یا تلاش برای گرفتن حیوان — انسان را گاز گرفته است.
برخلاف حملات شکارچیانه که با هدف تغذیه انجام می‌شوند، گازگیری‌های دفاعی معمولاً سطحی، غیرمرگبار و تکرارشونده هستند.
🔗 بیشتر بخوانید: تاثییر دانه‌های چیا در افت خطر ابتلا به سرطان و سختی خون
به گفته محققان، این نوع واکنش دفاعی مشابه حرکت گونه‌های خشکی نظیر خرس‌ها یا پرندگان بزرگ چون شترمرغ است که در مواجهه با تهدید، حملات سطحی انجام می‌دهند.
گازگیری دفاعی چقدر رایج است؟
بین سال‌های ۲۰۰۹ تا ۲۰۲۳ در آب‌های پلی‌نزی فرانسه ۷۴ رویداد کوسه ثبت شده که در چهار مورد به احتمال زیاد به منظور دفاع از خود رخ داده است. این رقم حدود ۳ تا ۵ درصد کل موارد را تشکیل می‌دهد.
مجموعه‌آوری چنین داده‌هایی در مقیاس جهانی کار ساده‌ای نیست، اما محققان روش خود را بر پایگاه جهانی حملات کوسه نیز آزمودند؛ بانکی که از سال ۱۸۶۳ تا کنون نزدیک به ۷ هزار مورد گازگیری را ثبت کرده است.
این پایگاه اطلاعاتی رویدادها را به دو دسته «تحریک‌شده» و «تحریک‌نشده» تقسیم می‌کند. محققان بر موارد تحریک‌شده تمرکز کردند؛ یعنی گازگیری‌هایی که پس از نوعی تماس یا حرکت تهدیدآمیز انسان با کوسه اتفاق افتاده است.
بررسی‌ها نشان داد که ۳۲۲ مورد از این گازگیری‌ها می‌تواند ناشی از دفاع کوسه از خود باشد؛ عددی که با یافته‌های پلی‌نزی فرانسه هم‌سو است.
دکتر اریک کلوآ می‌گوید: «باید این واقعیت نه‌چندان بدیهی را بپذیریم که کوسه‌ها در برابر انسان بسیار محتاط‌اند و در بیشتر موارد از ما می‌ترسند.»
او افزود: «هنگامی که کوسه‌ها برای دفاع از خود واکنش نشان می‌دهند، ممکن است نیرویی بیش از حد لازم به کار گیرند؛ همان‌گونه که انسان‌ها نیز گاه در دفاع از خود واکنش‌های شدید نشان می‌دهند.»
کلوآ تأکید می‌کند: «به احتمال زیاد، این واکنش شدید ریشه در فعال شدن ناگهانی غریزه بقا دارد. بعید است کوسه‌ها احساساتی چون انتقام داشته باشند؛ رفتار آن‌ها کاملاً متمحور بر زنده ماندن است.»
چگونه از گازگیری کوسه در امان بمانیم؟
محققان می‌گویند برای پیشگیری از گازگیری کوسه‌هایی که به منظور دفاع دعوت به جنگ می‌شوند، باید از هرگونه حرکت تهاجمی پرهیز کرد؛ از جمله تلاش برای کمک به کوسه‌های به گل نشسته، چرا که این حرکت از دید حیوان می‌تواند تهدید تلقی شود.
کلوآ هشدار می‌دهد: «حتی اگر کوسه‌ای بی‌خطر به نظر برسد یا در وضعیت وخیمی باشد، نباید با آن تماس فیزیکی برقرار کرد. امکان دارد هر لحظه این تماس را تهدید بداند و واکنش نشان دهد.»
شناخت ویژگی‌ها و رفتار گونه‌های گوناگون کوسه نیز می‌تواند از موقعیت‌های خطرناک کاسته و احتمال برخورد با این جانور را کاهش دهد. برای مثال، کوسه خاکستری صخره‌ای که بشدة قلمرو خود را دفاع می‌کند، تنها با ورود انسان به محدوده خود حس خطر کرده و غریزه دفاعی‌اش فعال می‌شود.
بازنگری در نگاه ما به گازگیری کوسه‌ها
محققان می‌گویند نباید تمامی حملات کوسه‌ها را همواره «دعوا» نامید، به‌ویژه وقتی این جانور در حال دفاع از خود است. به باور آن‌ها، برچسب «دعوا» در چنین مواردی نادرست است و نگرش ما را نسبت به رفتار این حیوان مخدوش می‌کند.
نقش رسانه‌ها در شکل‌دهی به این تصویر بسیار مهم است. در اکثر گزارش‌ها کوسه به عنوان مهاجم معرفی می‌شود، حتی اگر نخستین حرکت تهاجمی از سوی انسان بوده باشد. برای مثال، در آوریل ۲۰۱۶ وقتی دو ماهیگیر به یک کوسه خاکستری نزدیک شدند و رفتاری تهاجمی داشتند و این جانور برای دفاع از خود آن‌ها را گاز گرفت، تقریباً تمام رسانه‌ها از واژه «دعوا» در تیترهای خود استفاده کردند.
محققان هشدار می‌دهند که این گونه روایات ساده‌انگارانه نه تنها به اعتبار کوسه‌ها لطمه می‌زند، بلکه روند حفاظت از آن‌ها را نیز دشوارتر می‌سازد؛ مسیری که برای موفقیت به حمایت عمومی نیاز دارد.
با افزایش حضور انسان در دریا و بالا رفتن احتمال برخورد با کوسه‌ها، محققان امیدوارند این یافته‌ها به درک بهتر رفتار این جانوران منجر شده و راه را برای مدیریت پایدارتر و انسانی‌تر حیات وحش باز کند.
شناخت دقیق‌تر انگیزه‌های رفتاری حیوانات می‌تواند به طراحی راهکارهایی بیانجامد که بدون وارد کردن صدمه، از بروز درگیری پیشگیری کنند.