از نکات مهم گزارش تورمی مرکز آمار ایران، شکاف بسیاری است که بین تورم استان‌های گوناگون به وجود آمده است؛ در بازدید تورم تا آخر اردیبهشت ماه در حالی نرخ تورم سالانه به بیشتر از ۵۷.۷ درصد رسیده که این شاخص برای استان تهران ۴۸.۸ درصد و برای استان کردستان ۶۹ درصد بوده است. دامنه نوسان ۲۰.۲ بیانگر این است که در استانی همانند کردستان تورم به مراتب بیشتر از پایتخت حس می‌شود و در واقع سختی تورمی در استان کردستان یک سوم زیاد تر از سختی تورمی است که مردم پایتخت نشین تحمل می‌کنند.

در این رابطه اسعداله رضایی، مدیر کل دفتر شاخص‌ قیمت‌های مرکز آمار به دلایل این مهم پرداخته است. تحلیل تازه مشخص می کند، با اهمیت ترین عامل توضیح دهنده تفاوت نرخ تورم استانی، ترکیب متفاوت سبد مصرفی در استان‌های گوناگون سرزمین است.

سبد مصرف کنندگان شهری در پایتخت با سبد مصرفی خانواده‌های روستایی در ایلام یا کردستان تفاوت بنیادین دارد؛ به‌طور اشکار گروه «خوراکی‌ها، آشامیدنی‌ها و دخانیات» با نرخ تورم نقطه به نقطه بیشتر از ۱۳۰ درصد، شدت تورمی به مراتب بیشتری از گروه‌های دیگر از جمله گروه غیرخوراکی‌ها و خدمات توانایی کرده است.

تفاوت در سبد هزینه‌ها است، نه مقدار هزینه‌ها

از آن‌جایی که هر استان ضریب اهمیتی برای گروه خوراکی‌ها دارد و این گروه پیشتاز تورمی بوده، در هر استانی که سهم مواد خوراکی زیاد تر بوده، به‌طور اشکار تورم بیشتری هم حس شده است. برعکس این ماجرا هم صدق می‌کند، در استانی همانند تهران که هزینه مسکن یا حمل و نقل سهم بیشتری از هزینه خانواده‌ها را راه اندازی می‌دهد و خوراکی‌ها سهم کمتری دارند، تورم کمتری حاصل شده است.

آمارها نشان خواهند داد در تهران سهم خوراکی‌ها از هزینه نهایی ۲۱.۹۱ درصد بوده، در البرز ۲۵.۱۱ درصد، در ایلام ۳۹.۸۶ درصد و در کردستان ۳۸.۴۳ درصد. این کار جهت شده در تهران تورم ۴۸.۸ درصد باشد، در البرز ۵۶.۶ درصد، در ایلام ۶۸.۶ درصد و در کردستان ۶۹ درصد.

این رابطه به وضوح مشخص می کند تفاوت نرخ تورم در بین استان‌های گوناگون، نه تفاوت در نرخ رشد قیمت یک کالا یا یک گروه کالایی که ناشی از ترکیب متفاوت و ضریب اهمیت خاص هر استان بر می‌گردد.

فرمول چالش‌برانگیز تورم سالانه

نرخ تورم سالانه از قیاس میانگین شاخص‌های ۱۲ ماهه منتهی به ماه جاری به ماه جاری با میانگین ۱۲ ماهه دوره شبیه قبل محاسبه می‌شود. این فرمول یک ویژگی‌ ذاتی دارد: استان‌هایی که در قبل (ماه‌های پایانی دور پیش) شاخص بالایی داشته‌اند، به‌مرور زمان با ورود آن‌ها به مخرج کسر، نرخ تورم سالانه آن‌ها افت می‌یابد. از طرف دیگر هم استان‌هایی که قبلا شاخص پایین‌تری داشتند، امکان پذیر نرخ بالاتری ابراز دهند.

این نوشته جهت می‌شود که رتبه بندی استان‌ها از نظر نرخ تورم، پایدار نبوده و در طول زمان جابجا شود. استانی که امروز نرخ بیشتری دارد، اگر روال افزایش شاخص آن کند، چند ماه سپس امکان پذیر به‌علت عبور نقاط اوج شاخص از دوره پایه، نرخ پایین‌تری نسبت به دیگر استان‌ها اشکار کند.

به این علت اگر روال نرخ تورم ماهانه یا نقطه به نقطه استان‌ها در یک بازه وقتی یک ساله روی نمودار برود، خطوط مربوط به استان‌های گوناگون چندین دفعه از روی یکدیگر عبور کرده و جایگاه‌های‌شان تحول می‌کند که بیانگر اهمیت این نوع فرمول محاسباتی بر نتایج استانی است.

درنتیجه تفاوت چشمگیری بین تغییرات قیمتی بین استان‌ها وجود ندارد و آن‌چه در آمارهای رسمی انتشار می‌شود زیاد تر ناشی از ساختار متفاوت سبد مصرفی است. در کنار ضریب اهمیت، فرمول نرخ تورم سالانه هم جهت جابجایی رتبه بین استان‌ها در طول زمان می‌شود و نمی‌توان از یک مقطع خاص، قضاوت قطعی در رابطه کارکرد هر استان انجام داد.

مدیر کل دفتر شاخص قیمت مرکز آمار نظر می‌دهد در گزارش‌های رسمی مدام به تفکیک نرخ تورم برای دو گروه خوراکی و غیرخوراکی پرداخته شود و به طور جداگانه برای هر استان نقش وزن گروه‌ها اشکار شود. برای قیاس کارکرد هر استان بهتر است از نرخ تورم ماهانه یا نقطه به نقطه منفعت گیری شود تا چالش فرمول تورم سالانه از بین برود.