پزشکیان، خاویر میلی ایران می‌شود؟؛ تورم ماهانه ۵۰ درصدی یا اصلاحات به سبک آرژانتین_آینده

تورم ماهانه ایران در اردیبهشت ماه بر پایه گزارش  مرکز آمار به ۸.۹ درصد رسیده و تورم نقطه‌به‌نقطه نیز از مرز ۸۴ درصد عبور کرده است؛ ارقامی که تعداد بسیاری از اقتصاددانان آن را زنگ خطر ورود اقتصاد ایران به فاز‌های خطرناک‌تر تورمی می‌دانند. حسین عبده‌تبریزی کارشناس اقتصادی نیز نسبت به گمان حرکت اقتصاد ایران به سمت ابرتورم هشدار داده است.

در همین حال، جنگ تازه ایران و آمریکا به حرف های سخنگوی دولت، بیشتر از ۲۰۰ میلیارد دلار خسارت به سرزمین داخل کرده؛ رقمی معادل نزدیک به پنج سال بودجه عمومی ایران.

صندوق بین‌المللی پول نیز حتی بدون احتساب هزینه‌های جنگ، پیش‌بینی کرده اقتصاد ایران در سال جاری ۶.۱ درصد کوچک شود و تشکیل ناخالص داخلی سرزمین در سال ۲۰۲۶ به نزدیک به ۳۰۰ میلیارد دلار افت یابد. در این چنین شرایطی، توانایی کشوری که تنها دو سال پیش با تورم سه‌رقمی دست‌وپنجه نرم می‌کرد، بیشتر از هر زمان فرد دیگر اهمیت اشکار می‌کند؛ آرژانتینِ خاویر میلی.

اقتصادی که از همسایه‌ها عقب افتاد

صندوق بین‌المللی پول در تازه ترین برآورد‌های خود تصویری دلواپس‌کننده از جایگاه اقتصاد ایران اراعه می‌دهد. بر پایه این گزارش، اقتصاد ایران اکنون تقریباً یک‌پنجم اقتصاد عربستان سعودی و ترکیه است، کمتر از نصف اقتصاد امارات متحده عربی و اسرائیل برآورد می‌شود و حتی نزدیک به ۲۰ درصد از اقتصاد قزاقستان نیز کوچک‌تر شده است.

این آمار وقتی اهمیت بیشتری اشکار می‌کند که به یاد بیاوریم تنها دو دهه پیش ایران در تعداد بسیاری از شاخص‌های اقتصادی در کنار ترکیه و عربستان قرار داشت. اما امروز شکاف بین اقتصاد ایران و رقبای منطقه‌ای آن به شکل محسوسی افزایش یافته است.

صندوق بین‌المللی پول معتقد است حتی در صورت افت تنش‌های سیاسی، بدون اصلاحات ساختاری عمیق، اقتصاد ایران هم چنان با رشد پایین، تورم بالا و کسری بودجه مزمن روبه رو خواهد می بود.

آرژانتین؛ از لبه پرتگاه تا برگشت ارامش

هنگامی خاویر میلی در ۱۰ دسامبر ۲۰۲۳ قوت را در آرژانتین به دست گرفت، نرخ تورم سالانه این سرزمین نزدیک به ۱۶۱ درصد می بود. تنها یک ماه سپس و در پی آزادسازی نرخ ارز و اصلاحات شدید اقتصادی، تورم به بیشتر از ۲۵۰ درصد نیز رسید و تعداد بسیاری از رسانه‌های جهان از فروپاشی قریب‌الوقوع اقتصاد آرژانتین سخن می‌انها گفتند، اما اتفاق فرد دیگر رقم خورد.

بر پایه آمار رسمی آرژانتین، تورم سالانه از اوج ۲۸۹ درصدی در بهار ۲۰۲۴ به ۱۱۷ درصد در آخر همان سال رسید و اکنون در ماه مه ۲۰۲۶ به ۳۳.۲ درصد افت یافته است. تورم مواد غذایی نیز که وقتی از ۳۰۰ درصد عبور کرده می بود، اکنون به محدوده ۳۳ درصد رسیده است.

به گفتن دیگر، دولتی که اقتصاد را با تورم ۱۶۰ درصدی تحویل گرفت، ظرف کمتر از یک سال تورم را به ۹۴ درصد رساند و اکنون آن را به محدوده ۳۰ درصد رسانده است؛ دستاوردی که حتی منتقدان میلی نیز نمی توانند آن را نادیده بگیرند.

اندوخته‌گذار خارجی به اقتصادی داخل می‌شود که قواعد آن روشن باشد، قیمت‌ها واقعی باشند، نرخ ارز قابل پیش‌بینی باشد و دولت هر روز در بازار‌ها مداخله نکند

میلی دقیقاً چه کرد؟

راز ماجرا نه در معجزه می بود و نه در سیاست‌های پیچیده. میلی تقریباً همه آنچه اقتصاددانان بازار آزاد دهه‌ها درمورد آن هشدار می‌دادند را اجرا کرد.

یارانه‌های گسترده دولتی افت یافت، تعداد بسیاری از وزارتخانه‌ها و نهاد‌های دولتی حذف شدند، هزاران نیروی مازاد دولت اخراج شدند، پروژه‌های عمرانی فاقد توجیه اقتصادی متوقف شد و کسری بودجه که سال‌ها از طریق چاپ پول فراهم می‌شد، به شدت مهار شد.

دولت این چنین کنترل‌های گسترده ارزی را افت داد، نرخ ارز را به حقیقت بازار نزدیک کرد، محدودیت‌های تجاری را افت داد و تلاش کرد اقتصاد را به سمت رقابت زیاد تر سوق دهد. این چنین صندوق بین‌المللی پول در گزارش‌های متعدد خود پافشاری کرده که با اهمیت ترین عامل افت تورم در آرژانتین، توقف فراهم کسری بودجه از طریق چاپ پول بوده است؛ همان چرخه‌ای که سال‌ها اقتصاد این سرزمین را دچار تورم مزمن کرده می بود.

ایران؛ سرزمین انرژی رایگان و کسری بودجه دائمی

امروز بنزین در ایران با قیمت ۱۵۰۰ تا ۵۰۰۰ تومان اراعه می‌شود؛ در حالی که هزینه واقعی تشکیل و تحویل آن چندین برابر این رقم است. برآورد‌ها مشخص می کند سرزمین روزانه نزدیک به ۳۷ میلیون لیتر کسری بنزین دارد و دولت ناچار است قسمت بزرگی از منبع های خود را صرف پوشش این شکاف کند.

ماجرا فقط به بنزین محدود نمی‌شود. برق، گاز، آب و تعداد بسیاری از حامل‌های انرژی نیز با قیمت‌هایی زیاد پایین‌تر از هزینه واقعی تشکیل اراعه خواهد شد. این یارانه‌ها در ظاهر به سود مردم می باشند، اما در عمل از طریق کسری بودجه، تورم و افت اندوخته‌گذاری در زیرساخت‌ها، هزینه خود را مجدد از جیب همان مردم دریافت می‌کنند.

یقیناً دولت با حذف ارز ترجیحی و آخر دادن به نظام دلار چندنرخی قدم مهمی در مسیر اصلاحات اقتصادی برداشت؛ اما این تنها ابتدای مسیر است.

نسخه‌ای که هیچ سیاستمداری دوستش ندارد

حقیقت تلخ این است که هیچ کشوری بدون واقعی‌سازی قیمت انرژی، اصلاح ساختار بودجه، افت مداخلات دولت و آزادسازی اقتصاد نتوانسته تورم مزمن را مهار کند و توانایی آرژانتین نیز همین را مشخص می کند.

میلی محبوب‌ترین تصمیم‌ها را نگرفت؛ بلکه سخت‌ترین تصمیم‌ها را گرفت. تصمیم‌هایی که در مختصر‌زمان هزینه سیاسی داشت، اما در بین‌زمان توانست تورم را از مسیر انفجاری بیرون بکشد. ایران نیز دیر یا سریع ناچار خواهد می بود به همین سوال جواب دهد: آیا می‌توان با برق، گاز، آب و بنزین یارانه‌ای، تعرفه‌های سنگین، کسری بودجه مزمن و قیمت‌گذاری دستوری به گسترش رسید؟

پنجره‌ای که احتمالا مجدد بسته شود

در این بین، تفاهم ایران و آمریکا می‌تواند فرصتی کم‌نظیر برای اقتصاد ایران باشد. افت ریسک‌های سیاسی و برگشت اندوخته‌گذاری خارجی می‌تواند بخشی از سختی‌های حاضر را افت دهد، اما حتی بهترین توافق سیاسی نیز نمی‌تواند جای اصلاحات اقتصادی را بگیرد.

اندوخته‌گذار خارجی به اقتصادی داخل می‌شود که قواعد آن روشن باشد، قیمت‌ها واقعی باشند، نرخ ارز قابل پیش‌بینی باشد و دولت هر روز در بازار‌ها مداخله نکند.

انتخابی بین اصلاحات یا ابرتورم

اقتصاد ایران امروز در نقطه‌ای قرار گرفته که آرژانتین سه سال پیش در آن ایستاده می بود. تفاوت فقط در اعداد است. آرژانتین با تورم ۱۶۰ درصدی داخل دوره اصلاحات شد و اکنون به حوالی ۳۰ درصد رسیده است. ایران تا این مدت به آن نقطه نرسیده، اما شدت رشد تورم ماهانه و ابعاد کسری بودجه علتشده هشدار‌ها درمورد ابرتورم دیگر فقطً یک سناریوی تئوریک نباشد.

مطابق تعریف کلاسیک فیلیپ کاگان، ابرتورم وقتی اغاز می‌شود که نرخ تورم ماهانه از ۵۰ درصد عبور کند. ایران تا این مدت فاصله بسیاری تا آن سطح دارد، اما توانایی سرزمین‌های گوناگون مشخص می کند مسیر رسیدن به آن می‌تواند زیاد سریع تر از چیزی باشد که سیاستمداران فکر می‌کنند.

احتمالا با اهمیت ترین درس آرژانتین برای ایران این باشد که هیچ کشوری با تعویق اصلاحات ثروتمند نشده است؛ اما تعداد بسیاری از سرزمین‌ها با به تعویق انداختن اصلاحات، فقیرتر شده‌اند.

در نهایت برای این که از ابر تورم جلوگیری شود باید هرچه سریع تر تعرفه واردات گمرکی نزدیک به صفر شود (همانطور که در آرژانتین رقم خورد)، قیمت گاز، برق، بنزین و آب واقعی شود، تحول قیمت ارز به طور دائم و همانند آرژانتین با دامنه‌ای نزدیک به دلار بازار آزاد حرکت کند، شرکت‌های دولتی زیاد سریع واگذار شوند و همه نیرو‌های اضافی در دولت تعدیل شوند.