دست‌دهی عراقچی و ویتکاف در مذاکرات هسته‌ای عمان

چرا عکس دو نفره عراقچی و ویتکاف چالش‌برانگیز شد؟ تحلیل بازنمایی مذاکرات عمان

از همان روزهای آغازین مذاکرات هیات‌های ایران و آمریکا در عمان، حاشیه‌های متعددی برخاست. یکی از شروط ناگفته این بود که هیچ تصویری دو نفره از دو مذاکره‌کننده در حین گفت‌وگو منتشر نشود. برخی نیز با اصرار بر ساختار غیرمستقیم مذاکرات، هرگونه تغییر در این فرمت را حتی لحظه‌ای نیز نامقبول می‌دانستند.

مقامات ارشد کشور بر ضرورت حفظ قالب غیرمستقیم تأکید داشتند و طرف ایرانی ملزم به رعایت این اصل بود. در مقابل، 美國ی‌ها صراحتاً مذاکرات مستقیم را درخواست می‌کردند؛ از هنا نگرانی وجود داشت که واشنگتن بتواند postura خود را تحمیل کرده و فرآیند را به صورت مستقیم در بیاورد.

چگونه می‌توان این موضع‌گیری‌های افراطی را درک کرد؟

استوارت هال (درگذشته ۲۰۱۴)، نظریه‌پردازKnown حوزه فرهنگ و از برجسته‌ترین جامعه‌شناسان معاصر، تمرکز کارهایش بر نظریه بازنمایی است. او را یکی از بنیان‌گذاران مکتب مطالعات فرهنگی می‌دانند که نشان‌دهنده جایگاه محوری بازنمایی در تحلیل پدیده‌های فرهنگی است.

به باور هال، بازنمایی به معنای بهره‌گیری از زبان برای بیان مفاهیم معنادار درباره جهان یا ارائه جهان به دیگران است؛ بازنمایی بخش اساسی فرآیندی است که از طریق آن معنا شکل می‌گیرد و در میان اعضای یک فرهنگ مبادله می‌شود. از منظر فنی‌تر، بازنمایی کاربرد زبان، نشانه‌ها و تصاویری است که نماینده یا معرف اشیاء و مفاهیم می‌باشند.

آشناان با پروتکل‌های دیپلماتیک بین‌الملل می‌دانند که هر مذاکره بر اساس کشور طرف، سطح، مکان، ترکیب هیات و موضوع، تابع پروتکل‌های مخصوص به خود است. به همین دلیل وزیر خارجه بیان کرده که اولویت، مستقیم یا غیرمستقیم بودن شکل مذاکره نیست؛ آنچه تعیین‌کننده است، موثر بودن مذاکرات، جدیت و اراده طرفین برای رسیدن به توافق است.

هال اصرار دارد که بازنمایی نه تنها نماد و نشانه چیزی است، بلکه می‌تواند نمونه یا جایگزین آن چیز عمل کند. بازنمایی یعنی تشکیل معنا برای مفاهیم ذهنی ما از راه زبان. این مفهوم حلقه‌ی پیوند بین مفاهیم و زبان است که ما را قادر می‌سازد تا جهان واقعی، اشیاء، افراد و رویدادها را به جهان مفهومی یا تصویری خود ارجاع دهیم.

این ویژگی مفهومی نقش کلیدی دارد. در حالی که نظام کلی با مذاکره موافقت کرده، گروهی در پیش‌رو رهبری معظم قرار می‌گیرند. آن‌ها مذاکره با آمریکا را در حکم معامله‌ای با دشمن تلقی می‌کنند. روزنامه کیهان در شماره‌های اخیر بر لزوم حفظ فرم غیرمستقیم و عدم انتشار هر تصویری از دیدار عراقچی و ویتکاف پافشاری کرده، چرا که انتشار چنین عکسی را علامت «نرمش در برابر دشمن» می‌داند.

این برداشت ساده را می‌توان با نظریۀ «هال» تبیین کرد. به طور کلی هر فرد یک «نقشه مفهومی» در ذهن دارد که از فرد به فرد متفاوت است. افراد جهان را با روش‌های گوناگون درک و تفسیر می‌کنند.

مثالی، نقشه ذهنی صاحبان نظر روزنامه کیهان این‌گونه است که مذاکره برابر با تسلیم، وادادگی و نرمش است. در این نقشه می‌توان دلالت‌های ضمنی بسیاری استخراج کرد: مقاومت در برابر خواسته‌های غرب، حفظ امنیت ملی، پایداری، عدم تسلیم در برابر ظلم، مقابله با نظام سلطه و استکبارستیزی، بی‌اعتمادی به غرب، ناپایداری غرب، زیاده‌خواهی‌های غرب و لزوم مقاومت در برابر آن، خلع سلاح ناخواسته و موارد بسیار دیگر.

آنچه وزیر خارجه تلاش می‌کند برساند این است که معنا کیفتی سیال و متحرک دارد. نمی‌توان مذاکراتی از این أهمیت را بدون هیچ روبرویی مستقیم انجام داد.

هال معتقد است معنا عینیت شفاف و مستقیم نیست، بلکه کیفتی برساختی دارد؛ یعنی ناشی از فرهنگ، گفتمان و نظام بازنمایی حاکم بر آن است.

وزیر خارجه با بی‌اهمیت خواندن مستقیم یا غیرمستقیم بودن فرم، در عمل همان گزاره هال را تکرار می‌کند: معنا در شیء یا شخص نهفته نیست، بلکه در نظام بازنمایی است که ما برای درک مفاهیم به کار می‌بریم.

هال یک قدم فراتر می‌رود: ما مفاهیم را به اشتراک می‌گذاریم و معانی فرهنگی مشترک می‌سازیم تا تفسیری واحد از جهان داشته باشیم. وجود مفاهیم به تنهایی کفی نیست؛ نیاز به مبادله و گفتن معانی داریم که ما را به نظام «بازنمایی زبانی» می‌کشاند. در این نقطه، «چیزها»، «مفاهیم» و «نشانه‌ها» از طریق فرآیند بازنمایی به هم پیوند می‌خورند.

در اینجا است که رسانه‌ها و چهره‌های افراطی از حوزة عمل rộng برخوردارند، در حالی که برخی رسانه‌های میانه‌رو امکان حضور در این فضا را ندارند. مسئله عکسی که آقای عراقچی را در کنار ویتکاف نشان می‌دهد چیست که انقدر در مورد آن هشدار داده می‌شود؟ این واهمه بی‌اساس نیست.

والتر بنیامین تاریخ را در قالب عکاسی می‌فهمد و همگرایی این دو را باور دارد. فوکو در رویکرد تبارشناسی، گسست‌ها و ناپیوستگی‌های مؤثر در جنبش‌های اجتماعی و تاریخی را آشکار می‌کند (برخلاف تاریخ سنتی). رویداد مذاکرات عمان نیز این ویژگی را دارد. فوکو عکاسی را نمونه می‌زند: عکاسی هم «زمین تکرارپذیر برای همه زمان‌ها» است و هم «زمینه‌ای که هیچ زمان با دیگری شباهت کامل ندارد». هر عکس هم قابلیت تکرار دارد و هم یکتا و منحصر به زمان و مکان خاص است. از همین رو، نحوه بازنمایی از این ویژگی‌های چندگانه اهمیت فراوانی دارد.

استوارت هال می‌گوید شکل‌دهی به عکس، انجام یک «کنش گفتمانی و اجتماعی» و نوعیِ شکل‌دهی «معناست». او معتقد است معنا به کیفیت مادی نشانه وابسته نیست، بلکه به کارکرد نمادین آن بستگی دارد؛ چون صد، عکس یا ویدیو، عملاً یک مفهوم را نمایندگی می‌کند. آن مفهوم چیست؟ در گفتمان محافظه‌کار و افراطی، چنین تصویری طیف‌هایی را تداعی می‌کند که یک سر آن «سازش» و سر دیگر «ستیزش» است. در این دیدگاه، گزینه‌ی ثالث متصور نیست.

ما باید راهی در میان «سازش» و «ستیزش» بیابیم. منظور از «معتدلی» این است: نه تسلیم، نه سازش، نه انفعال، نه تقابل‌جویی. ما باید به جستجوی راه واسطه بین «آرمان» و «واقعیت» باشیم.

در پایان، مذاکره‌کنندگان دو طرف چند لحظه‌ای روبرو شده‌اند و سخن گفته‌اند. گمان می‌رود این بخش از برنامه‌ریزی مذاکرات باشد که نه کاملاً غیرمستقیم، نه کاملاً مستقیم، بلکه فضایی برای تبیین نظرات هر دو طرف فراهم کند. وزیر خارجه این مکث کوتاه را به «نزاکت دیپلماتیک» مرتبط می‌داند. این موضع نیز در چارچوب رویکرد برساختی قابل درک است: جهان مادی به خودی خود حامل معنا نیست؛ بلکه نظام مفهومی که ما برای بازنمایی به کار می‌بریم، معنا را می‌سازد. بازیگران اجتماعی (در اینجا دیپلمات‌ها) از نظام‌های مفهومی خود و دیگران استفاده می‌کنند تا به جهان معنا بخشند.