تحول الگوی مسافرت در جامعه ایران
پس از همه‌گیری کرونا و سال‌ها خانه‌نشینی، سبک زندگی و مسافرت ایرانیان دگرگون شده است. پیش از کرونا سفر‌ها بیشتر به صورت تور‌های گروه‌ی، کاروان‌های زیارتی و با وسایل نقلیه عمومی انجام می‌شد و خانواده‌ها ترجیح می‌دادند مقاصد زیارتی مانند مشهد را به صورت جمعی ببینند. اما با لزوم مراقبت‌های بهداشتی، استفاده از ماشین‌های شخصی رواج یافت و بسیاری از خانواده‌ها یا به صورت انفرادی و یا در گروه‌های کوچک با خودرو‌های شخصی سفر کردند تا هم از نظر بهداشتی امن بمانند و هم وسایل نقلیه شخصی داشته باشند.
در سال‌های اخیر فعالان حوزه گردشگری و بلاگر‌ها تلاش کرده‌اند سفر را برای خانواده‌ها ساده‌تر کنند و ایده کمپینگ در طبیعت، استفاده از چادر، کیسه‌خواب و حتی خودرو‌های کاروان را ترویج دهند. این رویکرد به تدریج در میان قشر متوسط جامعه جا افتاد و سفر به پر کردن باک بنزین و دل به جاده زدن تقلیل یافت. پژوهشگران معتقدند شرایط اقتصادی سخت برای قشر متوسط باعث شده تا کیفیت سفر این قشر کاهش یابد، در حالی که قشر مرفه همچنان در هتل‌های ستاره‌دار و با هواپیما یا قطار درجه یک سفر می‌کنند.
افزایش تقاضا برای اقامتگاه‌های ارزان و رایگان
سید مصطفی فاطمی، مدیرکل دفتر گسترش گردشگری داخلی، بیان کرد که آمار‌های رسمی و نیمه‌رسمی نشان می‌دهد در یک‌سال و نیم تا دو سال اخیر اقامت در فضا‌های رایگان یا کم‌هزینه مانند چادر، زائرسرا‌ها و موکب‌ها به شدت افزایش یافته است. او به رواج طبیعت‌گردی اشاره کرد و گفت نمایشگاه‌های طبیعت‌گردی از هزار متر مربع در سال اول به نزدیک ۱۵ هزار متر مربع در سال‌های اخیر رسیده‌اند که نشان‌دهنده تقاضای بالا برای وسایل کمپینگ و طبیعت‌گردی است، به ویژه در نسل جوان.
فاطمی اضافه کرد که پس از کرونا تمایل به سفر با وسایل شخصی و کمپینگ در ایران همچنان رو به رشد است، در حالی که در جهان این روند پس از بهبود شرایط کند شده است. عامل اصلی ادامه این روند در ایران، مسائل اقتصادی است؛ چرا که هزینه اقامت بخش مهمی از مخارج سفر محسوب می‌شود و در ایام پیک بسیاری از مردم نمی‌توانند از ظرفیت اقامتگاه‌های اقتصادی مانند میهمانسرا و خانه مسافر بهره‌مند شوند.
فاصله طبقاتی در اقامتگاه‌ها
او در پاسخ به اینکه آیا سفر به امر طبقاتی تبدیل شده است، گفت در ایام پیک سال، هتل‌های چهار و پنج ستاره ضریب اشغال ۱۰۰ درصد را ثبت می‌کنند و بلافاصله پس از آن اقامتگاه‌های بسیار ارزان پر می‌شوند، در حالی که هتل‌های متوسط خالی می‌مانند. این نشان می‌دهد فاصله طبقاتی در سفر‌ها افزایش یافته؛ قشری وجود دارد که توانایی اقامت در هتل‌های لاکچری را دارد و قشر دیگر به سراغ مکان‌های ارزان می‌رود. فاطمی تأکید کرد که سفر در فطرت انسان است و حتی در بی‌پولی هم انجام می‌شود، اما شکل آن تغییر کرده است.
نقش حیاتی قشر متوسط در اقتصاد گردشگری
ناصر رضایی، عضو علمی پژوهشکده می‌راث فرهنگی و گردشگری، بیان کرد که عمده بازار گردشگری جهان را قشر متوسط تشکیل می‌دهد، زیرا این قشر است که گردش مالی اصلی را ایجاد می‌کند و باعث رونق و افزایش سالانه گردشگران می‌شود. قشر بالا جامعه (حدود ۴ تا ۶ درصد) الگو‌های سفر متفاوتی دارد و با برنامه‌های معمول هم‌خوانی ندارد، بنابراین تمرکز گسترش گردشگری باید بر قشر متوسط باشد. او افزود که قشر ضعیف و فقیر در بازدید‌های گردشگری احتساب نمی‌شوند، چرا که گردشگری نیازمند هزینه است. افزایش سطح درآمد، سواد و آگاه‌ی قشر متوسط، عامل‌های کلیدی رونق گردشگری هستند.
گردشگری جایگزین نفت نمی‌شود
رضایی در مورد دیدگاه‌هایی که گردشگری را جایگزین نفت می‌دانند، گفت این امکان وجود ندارد؛ گردشگری و نفت هر کدام جایگاه خود را دارند. تکنولوژی و تبلیغات مدرن نیاز به سفر را در جوامع سنتی القا کرده‌اند، اما هیچ دولت نمی‌تواند چیزی را جایگزین چیز دیگری کند. توسعه گردشگری نیازمند برنامه‌ریزی بر پایه شرایط واقعی است.
ماهیت فقرزدایی گردشگری
وی تأکید کرد که گردشگری ماهیت فقرزدایی دارد. اگر بتوانیم فرهنگ و نیاز سفر را در قشر متوسط نهادینه کنیم تا سفر به سبد خانوار تبدیل شود، می‌توانیم به طور تدریجی فقر را در جامعه کاهش دهیم و تعداد گردشگران را به سطحی برسانیم که همه بر اساس درآمد، نیاز و علایق خود از مواهب گردشگری بهره‌مند شوند.
سفر یک انتخاب تشریفاتی و فرهنگی است
رضایی گفت سفر، به استثنای سفر‌های مذهبی، یک انتخاب تشریفاتی است که پشتوانه مالی و فرهنگی می‌طلبد. فرد ممکن است فرهنگ سفر داشته باشد اما نتواند نوع سفر مورد نظر خود را انتخاب کند. این واقعیت در همه جهان حاکم است و ایران مستثنی نیست.
چالش‌های زیست‌محیطی و فرهنگی در طبیعت‌گردی
او در مورد تحول سبک سفر‌ها افزود شکل فعلی سفر‌ها گروه‌ی و عمومی است که باعث آسیب به سایت‌های می‌راث طبیعی و مناظر شهری و روستایی شده است. حتی در اکوتوریسم که ماهیت حفاظتی دارد، طبیعت‌گردان به طبیعت صدمه می‌زنند. در فرهنگ‌های دیگر قیمت و احترام بیش‌تری برای طبیعت قائلند، اما در ایران هنوز به سطح آگاه‌ی لازم نرسیده‌ایم. افرادی که زیر درخت آتش می‌روشن، آشغال می‌ریزند و سواحل را آشفته می‌کنند، نیازمند آموزش فرهنگی هستند. تقسیم قشر‌ها در توانایی سفر امری طبیعی است و در همه جهان فقیران نمی‌توانند سفر کنند و ثروتمندان تور‌های گران را انتخاب می‌کنند.