نقد سیستم رده‌بندی سنی فیلم‌های ایران: چالش‌ها و مقایسه با استانداردهای جهانی
در ۲۰ مهر ۱۳۹۸، دیوان عدالت اداری دستورالعمل رده‌بندی سنی فیلم‌های سینمایی را باطل اعلام کرد. استدلال دادستانی این بود که این شیوه‌نامه در عمل مروج خشونت و بی‌اخلاقی است و امکان ساخت فیلمی برای اکران عمومی را میسر نمی‌سازد، حتی اگر مخاطبان گروه ۱۵+ و بالاتر نیز تمایل داشته باشند.
واکنش مسئولان سازمان سینمایی اما بر ادامه فعالیت این شورا تأکید داشت. سید محمد مهدی طباطبایی‌نژاد، معاون ارزشیابی و نظارت سازمان سینمایی، بیان کرد که در متن رده‌بندی سوءبرداشت‌هایی رخ داده و هدف اصلی فرهنگ‌سازی و حفظ بهداشت روانی کودکان و نوجوانان است.
🔗 بیشتر بخوانید: سریال اسکویید گیم کپی‌برداری از بازیهای ایرانی است/ ویدئو_آینده
در پیش‌نویس آیین‌نامه نیز آمده که پیشگیری از هرگونه آسیب به کودکان، نوجوانان و جوانان بر پایه معیارهای تربیتی، اخلاقی و باورهای اجتماعی، الزامِ صنعت سینما محسوب می‌شود. اهمیت این موضوع در آن است که نمایش رفتارهای منفی، خشونت، ترس و مضامین مشابه برای گروه‌های سنی خاص نامناسب بوده و لزوم اطلاع‌رسانی، طبقه‌بندی آثار و ارائه راهکارهای آگاهی‌بخشی اجتناب‌ناپذیر است.
متخصصان معمولاً برای رده‌بندی آثار به عواملی چون شدت خشونت، استفاده از زبان نامناسب، مباحث بزرگ‌سالانه و صحنه‌های ترسناک توجه می‌کنند تا مخاطب با محتوایی متناسب با سن و روحیه‌اش روبرو شود.
🔗 بیشتر بخوانید: دست امیر آقایی در تئاتر ناکامی! /ویدئو_آینده
خروجی کار چیست؟
نگرانی والدین از بدآموزی فیلم‌های بی‌محتوا
برخی والدین می‌گویند فیلم‌هایی که تحت عنوان کمدی تولید می‌شوند، بیش از حد با شوخی‌های جنسی، الفاظ نازیبا و کلماتی همراه هستند که معنای صحیح ندارند اما کنجکاوی کودک را برانگیخته می‌کنند.
یکی از والدین معتقد است در تعدادی از این آثار، علاوه بر رقص‌های بی‌ادبانه و گفتار رکیک، کل داستان هیچ ارزش آموزشی برای کودکان و نوجوانان ندارد؛ با این حال، به دلیل جنبه خنده‌داری، جوانان تماشا می‌کنند و اگر والدین مانع شوند، از طریق فضای مجازی دانلود و تماشا می‌نمایند. ترویج سیگاربازی و بی‌احترامی به والدین نیز در برخی آثار مشهود است.
🔗 بیشتر بخوانید: استوری دردناک پرویز پرستویی برای یکی از اهالی سینما_آینده
والد دیگری اشاره می‌کند که برخی فیلم‌ها رده سنی دارند (مثلاً زیر ۱۵ سال ممنوع) اما داستان طوری نیست که کودک یا نوجوان نتواند ببیند، و دلیل محدودیت سنی مشخص نیست. این وضعیت به‌ویژه در سریال‌های نمایش خانگی رایج است.
دلنگری والدین تشدید می‌شود وقتی نهادهای آموزشی در یکی از مهم‌ترین سرگرمی‌های نوجوانان قادر به مداخله مؤثری نیستند. در تعداد زیادی فیلم، سطح خشونت بالا است و از بازیگران کودک استفاده ناخواسته شده؛ با وجود رده‌بندی سنی، مخاطبان سنی پایین در خانه و سینما تماشا می‌کنند و هیچ مرجع فرهنگی‌ای نظر یا نقدی در مورد تأثیرات آن ابراز نمی‌دارد.
به نظر می‌رسد سیستم رده‌بندی سنی در ایران بیشتر جنبه نمادین دارد؛ نه می‌تواند از سبک‌های نادرست حرکت، پوشش و گفتار جلوگیری کند و نه اهرم بازدارنده کافی برای جلوگیری از تماشای فیلم‌های نامناسب توسط گروه‌های سنی فراهم آورده است. مروری بر سیستم‌های دو کشور که ایران از آن‌ها الگو برداری کرده، این ادعا را تأیید می‌کند.
سیستم MPAA در آمریکا
انجمن فیلم‌های سینمایی آمریکا (MPAA) یکی از شناخته‌شده‌ترین سیستم‌های رده‌بندی را مدیریت می‌کند که در هالیوود rộngاً کاربرد دارد. دسته‌بندی‌های اصلی عبارتند از:
- G: مناسب برای همه سنین، بدون محتوای چالش‌برانگیز.
- PG: نیازمند نظارت والدین برای کودکان؛ ممکن است شامل موضوعات ملایم باشد.
- PG-13: پیشنهادی برای افراد بالای ۱۳ سال با سطح متوسط خشونت یا مضامین پیچیده.
- R: محدود به افراد بالای ۱۷ سال مگر با همراهی والدین؛ شامل محتوای سنگین‌تر.
- NC-17: اختصاصی بزرگ‌سالان بالای ۱۷ سال، با محتوای بسیار حساس.
رده‌بندی تلویزیونی در آمریکا
سریال‌ها در آمریکا از سیستمی جداگانه با پیشوند «TV-» استفاده می‌کنند:
- TV-Y: اختصاصی کودکان خردسال.
- TV-Y7: مناسب برای بالای ۷ سال با عناصر فانتزی یا اضطراب.
- TV-14: برای بالای ۱۴ سال با محتوای جدی‌تر.
- TV-MA: اختصاصی بزرگ‌سالان، مشابه سریال‌های پرمخاطب و جنجالی.
سیستم BBFC در بریتانیا
هیئت رده‌بندی فیلم بریتانیا (BBFC) نیز استانداردهای خاص خود را دارد:
- U: مناسب برای همه.
- PG: نیازمند راهنمایی والدین.
- 12A/12: مناسب بالای ۱۲ سال (۱۲A برای سینما با حضور بزرگ‌سال).
- 15 و 18: به‌ترتیب برای بالای ۱۵ و ۱۸ سال.
رده‌بندی سنی در ایران
در ایران، رده‌بندی سنی تحت نظارت نهادهایی همچون وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی و صدا و سیما انجام می‌شود. این سیستم معمولاً از برچسب‌های +۳، +۷، +۱۲، +۱۵ و +۱۸ استفاده می‌کند که حداقل سن مناسب برای تماشا را نشان می‌دهند.
آیین‌نامه درجه‌بندی سنی فیلم برای آثار سینمای ایران، با الگوبرداری از سازمان‌هایی چون انجمن سینمایی آمریکا، هیئت رده‌بندی بریتانیا و چند کشور اروپایی تدوین شده است.
شورای درجه‌بندی سنی فیلم یا هیئت درجه‌بندی آثار سینمایی، بخشی از سازمان سینمایی وزارت فرهنگ و ارشاد است که پس از صدور پروانه نمایش توسط شورای پروانه نمایش، درجه‌بندی سنی را بر پایه رأی‌گیری اعضا تعیین می‌کند.
اما ما از چه مواردی غافل بودیم؟ نه تنها در فیلم‌های مربوط به گروه سنی کودک و نوجوان گاهی به موارد ذکرشده توجهی نشده، بلکه امروز یکی از مهم‌ترین نگرانی‌ها ترویج فیلم‌های کمدی فاقد ارزش آموزشی و بروز سبک‌های جدید و آسیب‌زا در نمایش خانگی است که سبک تماشای نسل آینده را دگرگون می‌کند.
محتوای در نظر گرفته‌شده برای رده‌بندی و محدودیت فیلم‌ها
حرکت خطرناک
- اجازه دادن به ابراز رفتارهایی چون قلدری.
- نمایش حرکات خطرناکی که کودکان خردسال ممکن است تقلید کنند.
- اسلحه‌های پرزرق‌و برق.
- ترویج رفتارهای غیرقانونی.
تبعیض
- صحنه‌هایی شامل رفتارهای تبعیض‌آمیز مانند نژادپرستی، تبعیض جنسی، همجنس‌گرایی و ترویج یا چالش این مفاهیم.
مواد مخدر
- زرق‌و برق یا نمایش سوءاستفاده از مواد مخدر.
- صحنه‌های دقیق مصرف مواد مخدر.
زبان
- استفاده از زبان توهین‌آمیز و بسط آن.
برهنگی و روابط جنسی
- صحنه‌هایی با ماهیت جنسی شامل برهنگی.
- عادی‌سازی رفتار جنسی.
- کنایه‌ها و اشارات به رابطه جنسی.
خشونت جنسی و تهدید جنسی
- نمایش خشونت جنسی.
- نمایش تهدید و آزار جنسی.
- صحنه‌های خشونت جنسی نشان‌دهنده ناتوانی، ترس یا ناراحتی.
تهدید و وحشت
- تصاویر و صحنه‌های ترسناک و تداوم آن‌ها.
- نمودهایی چون موسیقی، رئالیسم یا عناصر ماوراء‌طبیعه که می‌تواند بینندگان را غمگین کند.
خشونت
- استفاده از خشونت واقعی‌بینانه.
- عادی‌سازی خشونت یا نمایش دلنشین و فریبنده آن.
سلیقه امروز مدیران در حال شکل‌دادن ذهنیت نسل جوان است. نسلی که هرچند آگاه‌تر عمل می‌کند و از طریق دروازه‌باز فضای مجازی به تولیدات کشورهای خارجی دسترسی دارد، اما در آثار سینمایی و نمایش خانگی سرزمین خود ناچار به پذیرش یک رژیم غذایی غلط است.