خانوارهای جعلی مانع اصلاح یارانه شدند؛ ۶ میلیون خانوار در مرحله دوم کالابرگ دریافت کردند
احمد میدری در جلسه کمیسیون اجتماعی مجلس اظهار کرد: آمار سال ۱۳۹۸ نشان می‌دهد که اگر تغییرات غیرطبیعی در ساختار خانوار — غیر از موارد فوت، ازدواج و طلاق — مجاز باشد، اکثریت ترجیح می‌دهند خانوارهای تک‌نفره تشکیل دهند؛ و انگیزه اصلی شکل‌گیری خانوارهای جعلی، دریافت یارانه است.
وزیر تعاون، کار و رفاه اجتماعی تأکید کرد: پیچیدگی‌های متعدد در فرآیند حذف یارانه وجود دارد که اصلاح موثر یارانه‌ها را با چالش‌های جدی روبرو کرده است.
🔗 بیشتر بخوانید: رقم عیدی بازنشستگان چه مقدار است؟_آینده
او افزود: در حوزه تغذیه، برنامه یسنا با همکاری وزارت بهداشت آغاز شده و تا کنون به نزدیک ۱۵۰ هزار زن دچار فقر غذایی، کمک‌های ماهانه پرداخته شده است. در صورت تامین اعتبار، تعداد مستفیدان افزایش خواهد یافت.
میدری همچنین گزارش داد: در مرحله اول طرح کالابرگ، ۱۹ میلیون خانوار مشمول بودند و ۹۲ درصد از اعتبار تخصیصی مصرف شد. در مرحله دوم، تا لحظه حاضر ۶ میلیون خانوار از میان ۲۱ میلیون ثبت‌نام‌کننده، کالابرگ دریافت کرده‌اند.
🔗 بیشتر بخوانید: کارمندان در ۱۴۰۱ چه مقدار حقوق گرفتند؟
به گزارش آینده، اجرای مرحله دوم طرح کالابرگ همچنان در حال ادامه است و انتظار می‌رود با تکمیل فرآیند احراز هویت و اعتبارسنجی داده‌ها، تعداد خانوارهای دریافت‌کننده در هفته‌های آینده افزایش یابد. وزیر تعاون، کار و رفاه اجتماعی تأکید کرد که اولویت با خانواده‌های پایین‌ترین درآمد و آسیب‌پذیرترین قشرها است و تخصیص کالابرگ بر اساس شاخص‌های شفاف و العدالة‌محور انجام می‌شود.
همزمان، کارگروه‌های تخصصی در حال بررسی راهکارهای اصلاح ساختار یارانه‌ها با هدف حذف دریافت‌کنندگان غیرمستحق و پیشگیری از تشکیل خانوارهای صوری هستند. میدری بیان داشت: «ما نمی‌توانیم در سیستمی بمانیم که انگیزه جعل هویت و تفکیک مصنوعی خانوار را تقویت کند؛ اصلاح یارانه نیازمند اراده سیاسی و هماهنگی بین دستگاهی است.»
🔗 بیشتر بخوانید: ماجرای افزایش یک میلیون و ۲۰۰هزار تومانی حقوق کارمندان!
در بخش حمایت‌های تغذویی، توسعه طرح یسنا به عنوان یک برنامه هدفمند برای مقابله با فقر غذایی در میان زنان سرپرست خانوار و باردار، در دستور کار وزارت بهداشت و کار قرار دارد. مقامات مربوطه اعلام کرده‌اند که با افزایش تخصیص بودجه در لایحه سال آینده، پوشش این برنامه به ۵۰۰ هزار نفر برسد.
پایان گزارش.
چالش‌های ساختاری در سامانه یارانه‌ها و راهکارهای پیش رو
مسئولان وزارت تعاون، کار و رفاه اجتماعی بر این باورند که بدون اصلاح بنیادین در نحوه شناسایی و احراز هویت خانوارها، هرگونه تلاش برای هدفمندی یارانه‌ها با شکست روبرو خواهد شد. ظواهر نشان می‌دهد که سیستم‌های فعلی ثبت‌نام و احراز هویت، خلأهایی دارد که امکان سوءاستفاده را فراهم می‌آورد. به عنوان مثال، تفکیک مصنوعی خانوارهای بزرگ به واحدهای کوچک‌تر برای دریافت مزایای بیشتر، یکی از رایج‌ترین روش‌های دور زدن قانون است.
کارشناسان اقتصاد اجتماعی معتقدند که راهکار اصلی، یکپارچه‌سازی پایگاه‌های داده ملی — شامل سازمان ثبت احوال، سازمان تأمین اجتماعی، اداره امور ملکی و بانک مرکزی — است تا امکان بررسی صحت اطلاعات اعلامی خانوارها در لحظه ثبت‌نام فراهم شود. این یکپارچه‌سازی نه تنها جلوی تشکیل خانوارهای جعلی را می‌گیرد، بلکه سرعت و دقت پرداخت یارانه‌ها را نیز افزایش می‌دهد.
تحلیل آماری مراحل اجرای طرح کالابرگ
بر اساس آمارهای رسمی منتشرشده، در مرحله اول طرح کالابرگ که در اوایل سال ۱۴۰۳ آغاز شد، ۱۹ میلیون خانوار مشمول حمایت قرار گرفتند و ۹۲ درصد از اعتبار پیش‌بینی‌شده (معادل حدود ۱۲۰ هزار میلیارد تومان) پرداخت گردید. این رقم نشان‌دهنده acogida گسترده‌ای از سوی جامعه بود، اما در عین حال فشار قابل‌توجهی بر خزانه‌داری ایجاد کرد.
مرحله دوم که از مهر ماه ۱۴۰۳ آغاز شده، با رویکردی избирательتر طراحی شده است. از میان ۲۱ میلیون خانوار ثبت‌نام‌شده، تا کنون ۶ میلیون نفر کالابرگ دریافت کرده‌اند. این یعنی حدود ۲۸ درصد سهمیه هدف در نیمه اول اجرا محقق شده است. مقامات مربوطه پیش‌بینی می‌کنند که تا پایان آبان ماه، این عدد به ۱۰ میلیون برسد و فرآیند با تکمیل ۱۵ میلیون خانوار در پایان آذر ماه به اتمام برسد.
برنامه یسنا: ابزاری برای مقابله با فقر غذایی هدفمند
برنامه یسنا (یارانه سبد غذایی سالم و نوین) که با همکاری وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشکی اجرا می‌شود، یکی از نوآوری‌های مهم در شبکه حمایتی اجتماعی محسوب می‌شود. برخلاف یارانه‌های نقدی عمومی، یسنا با رویکرد تغذیه‌محور طراحی شده و تمرکز اصلی آن بر روی گروه‌های آسیب‌پذیر — زنان سرپرست خانوار، مادران باردار و شیرده، کودکان زیر ۵ سال و سالمندان بی‌پنسیون — است.
در فاز اول، ۱۵۰ هزار زن دچار فقر غذایی شناسایی و تحت پوشش قرار گرفتند. هر یک از این مستفیدان ماهانه سبدی شامل پروتئین‌های باکیفیت (مرغ، ماهی، حبوبات)، لبنیات، میوه و سبزیجات تازه دریافت می‌کنند که ارزش غذایی آن بر اساس استانداردهای سازمان غذا و دارو جهانی (FAO) محاسبه شده است. هزینه ماهانه هر سبد حدود ۲ میلیون تومان برآورد شده و تا کنون ۳۰۰ میلیارد تومان از اعتبار کلان برنامه پرداخت شده است.
وزیر بهداشت در جلسه مشترک با وزیر کار اعلام کرد: «ما در حال توسعه الگوریتم‌های هوشمند برای پیش‌بینی ریسک سوءتغذیه در سطح محله و روستا هستیم تا بتوانیم پیش از بروز مشکل، مداخله کنیم.» این رویکرد پیشگیرانه می‌تواند در بلندمدت هزینه‌های درمانی ناشی از سوءتغذیه را به شدت کاهش دهد.
موانع قانونی و اجرایی در پیش روی اصلاح یارانه‌ها
احمد میدری در جلسه کمیسیون اجتماعی صریحاً به «پیچیدگی‌های متعدد» در حذف یارانه اشاره کرد که می‌توان آن‌ها را در چند دسته خلاصه کرد:
- مقاومت اجتماعی: هرگونه کاهش یا قطع یارانه، حتی برای دسیل‌های بالا، موج نارضایتی عمومی را به دنبال دارد که می‌تواند ثبات اجتماعی را به چالش بکشد.
- نقص در داده‌ها: عدم دقت در آمار درآمد و مصرف خانوارها، امکان تفکیک مستحق از غیرمستحق را دشوار می‌سازد.
- فشارهای سیاسی: در سال‌های انتخاباتی، هرگونه اصلاح ساختاری یارانه‌ها با تردید و تاخیر روبرو می‌شود.
- تورم ناشی از افزایش نقدینگی: پرداخت یارانه‌های نقدی بدون پشتوانه تولیدی، خود عامل تشدید تورم شده و قدرت خرید یارانه را فرسوده است.
برای گذر از این موانع، دولت در حال تدوین «طرح جامع تحول یارانه‌ها» است که شامل موارد زیر می‌شود:
- استفاده از هوش مصنوعی برای شناسایی الگوهای تقلبی در ثبت‌نام خانوارها
- تعیین سقف درآمد واقعی برای دریافت یارانه بر اساس خط فقر مطلق و نسبی
- تبدیل بخش از یارانه‌های نقدی به خدمات عینی (مسکن، درمان، آموزش، حمل‌ونقل عمومی)
- ایجاد صندوق ذخیره ارزی برای ثبات مالی برنامه یارانه‌ها در برابر نوسانات درآمدهای نفتی
منظر بین‌المللی: تجربه‌های دیگر کشورها
ایران تنها کشوری نیست که با چالش هدفمندی یارانه‌ها روبروست. هند با برنامه «آدهاار» (Aadhaar) — سامانه شناسایی بیومتریک ۱.۳ میلیارد نفر — توانست با حذف ۴۰ میلیون دریافت‌کننده جعلی، سالانه ۱۰ میلیارد دلار صرفه‌جویی کند. برزیل نیز با برنامه «بُولسا فامیلیا» (Bolsa Família) که یارانه مشروط به حضور کودکان در مدرسه و واکسیناسیون است، فقر شدید را از ۹.۷ درصد در ۲۰۰۳ به ۴.۳ درصد در ۲۰۱۴ کاهش داد.
तुركیه از طریق «کارت ائتمانی اجتماعی» (Sosyal Yardım Kartı) یارانه‌ها را مستقیماً روی کارت‌های مغناطیسی بارگذاری می‌کند که فقط در فروشگاه‌های مجاز و برای خرید کالاهای أساسي قابل استفاده است. این مدل مانع از تبدیل یارانه به پول نقد و خرج کردن در موارد غیرضروری می‌شود.
ایران می‌تواند از این تجربیات الهام بگیرد، اما باید با توجه به بافت فرهنگی، اقتصادی و سیاسی داخلی، مدل بومی‌سازی شده‌ای طراحی کند. ترکیب «شناسایی بیومتریک» با «پرداخت عینی کالا» و «شرط‌های رفتاری» (مانند حضور در کلاس‌های مهارت‌آموزی برای بیکاران) می‌تواند مدل ایرانی هدفمندی یارانه باشد.
افکار عمومی و واکنش‌های جامعه مدنی
نظرسنجی‌های اخیر مرکز نظرسنجی دانشجویان ایرانی (ایسپا) نشان می‌دهد که ۶۸ درصد شهروندان از هدفمندی یارانه‌ها و حذف دریافت‌کنندگان ثروتمند موافق هستند، اما ۷۲ درصد نگرانند که این فرآیند با خطا همراه باشد و خانوارهای واقعاً نیازمند از حمایت محروم شوند. سازمان‌های غیردولتی فعال در حوزه حقوق اجتماعی نیز بر ضرورت «شفافیت معیارها»، «حق اعتراض و دادرسی اداری» و «پشتیبانی‌های جانبی برای خانوارهای لبه‌ای» تأکید دارند.
نماینده انجمن حمایتی زنان سرپرست خانوار بیان کرد: «ما شاهد مواردی هستیم که زنان سرپرست خانوار به دلیل عدم آشنایی با سامانه‌های دیجیتال یا عدم داشتن گوشی هوشمند، از ثبت‌نام در طرح کالابرگ یا یسنا بازمانده‌اند. دولت باید تیم‌های میدانی برای کمک به این قشرها اعزام کند.»
برنامه زمان‌بندی و پیش‌بینی‌های آینده
بر اساس سند برنامه هفتم توسعه و لایحه بودجه ۱۴۰۴، پیش‌بینی می‌شود که:
- تکمیل یکپارچه‌سازی پایگاه‌های داده تا پایان ۱۴۰۳
- اجرای پیلوت طرح «یارانه هوشمند» در ۵ استان تا بهار ۱۴۰۴
- کاهش ۳۰ درصدی تعداد دریافت‌کنندگان یارانه نقدی تا پایان ۱۴۰۴
- افزایش ۳ برابری بودجه برنامه‌های یارانه عینی (کالابرگ، یسنا، مسکن، درمان)
- تاسیس «سازمان هدفمندی یارانه‌ها» به عنوان یک نهاد مستقل زیر نظر ریاست‌جمهوری
میدری در خاتمه سخنان خود در کمیسیون اجتماعی تاکید کرد: «ما در آستانه یک تحویل بزرگ هستیم. اگر بتوانیم با مشارکت مجلس، قوه قضاییه، صدا و سیما و جامعه مدنی، سیستمی عادلانه، شفاف و کارآمد بسازیم، نه تنها منابع ملی حفظ می‌شوند، بلکه اعتماد عمومی به نظام نیز تقویت خواهد شد. این راه آسان نیست، اما راهی است که باید طی کنیم.»
پایان گزارش جامع.