جادوی اسفنجهای سخنگو؛ چرا در ایران زبان عروسکها از انسانها برندهتر است؟_آینده
به گزارش آینده
برگشت عروسک محبوب جنابخان در خرداد سال ۱۴۰۵ به آنتن شبکه نسیم با مجموعه تازه «قصههای هومن و جنابخان»، فراتر از یک اتفاقات ساده سرگرمی، بار دیگر دریچه تحلیل جامعهشناختی عروسکهای اجتماعی در ایران را گشوده است. عروسکها در پهنه رسانهای ایران هیچ زمان فقطً ابزاری برای بازی کودکان نبودهاند؛ آنها در قامت مفسران سیاسی، منتقدان طبقاتی و نمایندگان ناخودآگاه جمعی جامعهای ظاهر شدهاند که تریبون رسمی مدام به سختی صدای واقعیاش را بازتاب داده است.
این گزارش با رویکردی تبارشناسانه، تاریخچه عروسکهای ماندگار سینما و تلویزیون ایران با رویکرد اجتماعی و بزرگسالانه را مرور کرده و به کالبدشکافی فرمول اسرارآمیزی میپردازد که این موجودات بیجان را به چهرههای مرجع، محبوب و تاریخساز افکار عمومی مبدل ساخته است.
برگشت جنابخان در اتمسفر جنگ و صلح؛ تولد «قصههای هومن» در شبکه نسیم
شبکه نسیم رسانه ملی در خرداد سال ۱۴۰۵، همزمان با عید سعید قربان، از برنامهای تازه با گفتن «قصههای هومن و جنابخان» رونمایی کرد تا یکی از محبوبترین کاراکترهای عروسکی تاریخ ایران بار دیگر مهمان خانههای مردم شود. بازدید روندهای تشکیل مشخص می کند که پیش از این قرار می بود فصل تازه برنامه «هزار و یک» با اجرای محسن کیایی و وجود جنابخان روانه آنتن شود ؛ اما شرایط اختصاصی سرزمین، اغاز تنشهای نظامی و صدمه دیدن قسمتهایی از استودیوی ضبط برنامه توسط حملات دشمن، تشکیل آن پروژه بزرگ را با تعلیق روبه رو ساخت.
در این بین، تیم سازنده با رویکردی اقتضایی و با مقصد تلطیف فضای روانی جامعه، تصمیم گرفت برنامهای قصهمحور و صمیمیتر را با گفتن «قصههای هومن و جنابخان» به شدت کلید بزند. هومن حاجیعبداللهی که با نقش «رحمت» در سریال پایتخت به محبوبیت بالایی رسیده می بود، در کنار جنابخان قرار گرفت و در تیزر برنامه با پافشاری بر ایستادگی تیم سازنده خبرداد که آنها کم نیاوردهاند و با قوت برای خدمت به مخاطبان بازگشتهاند.
این برگشت، نشاندهنده پتانسیل بالای برنامههای عروسکی در بازسازی توازن روانی جامعه در دورههای بحران است. جنابخان که پیش از این نیز با وجود پررنگ خود در برنامه «خندوانه»، فراتر از یک عروسک ساده، به تریبون مهم گفتن دغدغههای معیشتی و اجتماعی مردم بدل شده می بود ، اکنون در اتمسفر تازه شبکه نسیم در کنار برنامههایی چون «کودکشو»، «بگو بخند» و «برمودا» مأموریتی تازه را برای تزریق امید به جامعه اغاز کرده است. این برگشت بهانهای است برای تحلیل این سوال که چرا و چطور عروسکها در ایران، باری سنگینتر از بازیگران واقعی را در عرصه اجتماع به دوش میکشند.
«قصههای هومن و جنابخان»
گسلهای تاریخی و دگردیسی از کلگرایی به فردگرایی؛ عروسکهای اجتماعی دهه شصت و هفتاد
برای فهمیدن بهتر جایگاه عروسکهای بزرگسال، باید دگردیسی ساختاری جامعه ایران را در آینه آثار عروسکی چهار دهه قبل تحلیل کرد. این بازدید نشاندهنده یک شیفت پارادایمیک عمیق از تفکر اشتراکی و آرمانگرایانه دهه شصت به سمت تکافتادگی، ترومای روانشناختی و واقعگرایی تلخ دهههای هشتاد و نود است.
در سالهای ابتدایی دهه شصت، در اوج دوران جنگ تحمیلی و فشارهای اقتصادی، مجموعههایی چون «مدرسه موشها»، «شهر موشها» و سپس «خونه مادربزرگه» روی آنتن رفتند. در این دوران، عروسکها هرچند در فرم کودکانه طراحی شده بودند، اما مطلبهایی عمیقاً بزرگسالانه و جمعگرایانه را منتقل میکردند. دنیای «مدرسه موشها» جامعهای کوچک و منسجم را بازنمایی میکرد که در آن تفاوتهای فردی (همانند کپلِ لذتجو، نارنجیِ اشرافی و عینکیِ مصلحتپندار) تحت لوای یک مقصد جمعی یعنی آموزش، بهداشت و مقابله با تهدید خارجی (گربه) تعریف میشد. هراس جمعی از گربه در این مجموعه، بازتابدهنده ناخودآگاه جامعهای می بود که با تروما و خطرات واقعی جنگ دستوپنجه نرم میکرد.
«مدرسه موشها»
در «خونه مادربزرگه» به کارگردانی مرضیه برومند نیز، عروسک «مخمل» به گفتن گربهای نقنقو و حسود، بازتابدهنده هراس از دست دادن موقعیت انحصاری و اضطراب ناشی از ورود مهاجران یا تازهواردان به قلمرو سنتی می بود. مخمل نماینده جریانی محافظهکار می بود که در نهایت با پذیرفتن پیوندهای تازه عاطفی، از لاک خودخواهی بیرون آمد و با کل جامعه کوچک خانه همراستا شد. سازندگان این آثار ساعتها جلسه و او گفت و گو را برای تحلیل جامعهشناختی و زیباشناختی شخصیتها برگزار میکردند تا یقین شوند هر عروسک، نمادی دقیق از یک صنف یا طبقه اجتماعی را اراعه میدهد.
با ورود به دهه هفتاد و اغاز دوران سازندگی و اصلاحات اقتصادی، جامعه ایرانی به سمت شهرنشینی شتابان، مصرفگرایی و فردگرایی حرکت کرد. در این اتمسفر، زوج افسانهای «کلاه قرمزی و پسرخاله» متولد شدند. کلاه قرمزی عروسکی شیطان، بازیگوش و فراری از چارچوبهای خشک آموزشی می بود که میخواست خود را از حاشیه شهر به متن رسانه تحمیل کند. او مابه ازای نسل جوانی می بود که هنجارهای اتوکشیده رسمی را برنمیتافت و به جستوجو راههای جانشین برای پیروزی میگشت.
کلاه قرمزی و پسرخاله
در نقطه روبه رو، «پسرخاله» جدیترین و تعهدگراترین کاراکتر عروسکی تاریخ ایران می بود که به گفتن نماد مطلق طبقه کارگر و اخلاق پهلوانی سنتی شناخته میشد. پسرخاله نانوا و بنا می بود، دستانش بوی کار میداد و همه دغدغهاش پشتیبانی به پیرزن همسایه، خرید نفت برای نیازمندان و پر کردن تنهایی فقرا می بود. در شرایطی که جامعه به سمت فردگرایی مدرن قدم برمیداشت، پسرخاله تبلور اخلاق عیاری رو به زوال می بود؛ کاراکتری که با جملات مختصر، عمیق و قانع خود، مانیفستِ قناعت و معرفت را در گوش بزرگسالان طنینانداز میکرد.
نباید از یاد برد که در همین دوران، عروسکهای اجتماعی فرد دیگر نظیر «سنجد» و «چاق و لاغر» نیز ظهور کردند که هر یک به شکلی دغدغههای بزرگسالان را به دوش میکشیدند. سنجد با دهان گشاد و زبانی سرخ، نخستین عروسک خبرنگاری می بود که بی واسطه داخل دنیای واقعی بزرگسالان میشد و با سوالات صریح و گزندهاش از مسئولان شهری و کشوری، کارکرد رسانهای عروسک را به سطح یک کنشگر فعال اجتماعی ارتقا داد. در نظر دیگر، زوج خنگ و کلهپوک «چاق و لاغر» در قالبی فانتزی و کمیک، بوروکراسی بی فایده و فرآیندهای امنیتی و اداری دوره خود را به نقد میکشیدند و خاطرهای ماندگار را برای بزرگسالان آن دهه بر جای گذاشتند.
عروسک سنجد
امپراتوری طنز اجتماعی ایرج طهماسب؛ تبارشناسی تیپهای روانی طبقه متوسط
با اغاز دهههای هشتاد و نود، پروژه فکری ایرج طهماسب و نخبگان هنری همراهش نظیر حمید جبلی و مرضیه محبوب، به سمت کالبدشکافی دقیقتر روان جامعه مدرن ایران حرکت کرد. عروسکهای این دوران، دیگر نمادهای ساده اخلاقی نبودند؛ بلکه هر یک به تیپهای پیچیده، روانپریش و به شدت واقعی جامعه تبدیل شدند که مابهازای بیرونی آشکاری در خیابانها داشتند.
عروسک فامیل دور، مردی میانسال، ترسو و در عین حال به شدت مقتدرنماست که همه جهانبینیاش در مفهوم مرزها و قفل کردن «در» خلاصه میشود. او که خود را مدیر ساختمان نامیده، نمادی از لایه سنتی و بوروکراتیک جامعه ایران است که به وسواس کنترلگری، محافظت افراطی از داراییها و مداخله در امور دیگران مبتلاست. او هر ماشینی را که جلوی پارکینگ پارک کند پنچر میکند و با قفل کردن مدام درها حس امنیت کاذب مییابد. دغدغه فامیل دور با نوشته «در»، استعارهای روانشناختی از هراس طبقه متوسط از نفوذ بیگانگان به حریم شخصی، انسداد ارتباطی و اصرار بر نگه داری حالت حاضر است. رفتارهای متناقض او، بین مهربانی پدری و خشونت ناگهانی، بازتابدهنده تعارضات رفتاری شهروندانی است که زیر فشارهای اجتماعی اعتدال روانی خود را از دست دادهاند.
در این بین، آقوی همساده با لهجه شیرین شیرازیاش، احتمالا یکی از دردناکترین و در عین حال خندهدارترین کاراکترهای تاریخ رسانه ملی باشد. او نماد عینی مکانیسم دفاعی «شکلگیری عکس العمل وارونه» در روانکاوی است. آقوی همساده هولناکترین، ویرانگرترین و فاجعهآمیزترین رویدادهای زندگیاش را تعریف میکند و همزمان غشغش میخندد. او بازتابدهنده جامعهای است که حجم مصیبتها و بدبیاریهای تاریخیاش به قدری سنگین بوده که دیگر گریه پاسخگوی آن نیست و تنها راه بقا، تبدیل تراژدی به کمدی سیاه است. خندههای عصبی و بیآخر او بر آوار بدبختیها، آینهای در برابر مخاطب ایرانی است که آموخته است در روبه رو با تورم، مشکلاتهای اجتماعی و ناامیدیها، با ساختن جوک و خندههای تلخ، روان خود را از فروپاشی کامل نجات دهد.
شخصیت «جیگر» نیز که الاغی سادهدل، خوشقلب و لجوج است، نماینده افرادی در جامعه است که برای اثبات هویت و کرامت خود میجنگند و از این که مدام قضاوت شوند و برچسب نادانی به آنها زده شود، رنج میبرند. پافشاری مکرر او بر این که خر نیست و اسب است، نمادی از کوششهای طبقات فرودست برای به رسمیت شناخته شدن است. در کنار او، عروسک «ببعی» با تسلط شگفتانگیزش به زبان انگلیسی و رفتارهای به ظاهر بافرهنگ و اشرافیاش، کنایهای ظریف به طبقه متوسط فرنگرفته و مرفه جامعه است که در دنیایی فانتزی و به دور از حقیقتهای تلخ جامعه زندگی میکنند و حتی رژیمهای غذایی سخت یا فستینگ را به گفتن نوعی پرستیژ اجتماعی به نمایش میگذارند.
کلاه قرمزی
عصیان بر ضد ممیزی؛ ورود «مهمونی» به ساحتِ ناخودآگاهِ جمعی
با انتقال ایرج طهماسب به شبکه نمایش خانگی و ساخت برنامه «مهمونی» به علت عدم امکان منفعت گیری از عروسکهای تحت مالکیت صداوسیما ، ممیزیهای سنتی تا حدی تلطیف شد و این نوشته امکان ظهور کاراکترهایی جسورتر را فراهم آورد. شخصیت «پشه» با صداپیشگی کاظم سیاحی به شدت به یک اتفاق تبدیل شد. ویژگی دراماتیک پشه در این است که بعد از نیش زدن هر فرد، موقتاً خصلتها و رفتارهای مفعول را به خود میگیرد که این کار، تحلیل عمیقی از تأثیرپذیری ناخودآگاه انسانها از محیط حوالی را مشخص می کند. غیبت ناگهانی او در مقاطعی، موجی از نگرانیهای اجتماعی درمورد سانسور را در جامعه کلید زد که نشان دهنده پیوند عمیق مخاطب با این نماد عصیانگر می بود.
شخصیت «بچه» با صداپیشگی هوتن شکیبا نیز یک اتفاق بینظیر در تاریخ نمایشهای عروسکی ایران است. او برخلاف کلاهقرمزی که کودکی فانتزی و مودب می بود ، یک کودک کار بددهن، خشن، مادیگرا و در عین حال به شدت بیپناه، مهربان و نیازمند محبت است. بچه نماد زنده و تلخی از حقیقتهای کف خیابانهای کلانشهرهاست؛ جایی که فقر و کار اجباری، معصومیت کودکی را پیشرس نابود میکند. او از تهدیگ ماکارونی لذت میبرد، تکهکلامهای تند دارد (“تو رو سننه”، “از مادر نزاییده”) ، اما به محض دیدن اندکی صمیمیت، با لحنی التماسآمیز محبت طلب میکند. طهماسب با خلق بچه، بحران طبقاتی و صدمههای اجتماعی کودکان کار را بدون سانسورهای مرسوم به درون خانههای طبقه متوسط آورد و وجدان بیدار جامعه را به چالش کشید.
در نظر دیگر، کاراکترهایی چون «کته» ظهور کردند که هرچند در پارهای از تحلیلها به علت تکبعدی بودن و تمرکز مفرط بر نوشته همسریابی مورد نقد قرار گرفتند ، اما به خوبی بازنماییکننده کلیشههای سنتی و فشارهای اجتماعی روی زنان مجرد در طبقات سنتی بودند. این عروسکها در کنار هم، منظومهای از تعارضات روانی و طبقاتی جامعه معاصر ایران را پیش روی مخاطب بزرگسال قرار دادند.
«مهمونی»
جنابخان؛ از مرزهای محلی تا تریبون اعتراض سیاسی
جنابخان، این لبوفروش سادهدل، عاشقپیشه و متعصب آبادانی، مسیر دور و درازی را از برنامه شبکه نمایش خانگی «کوچه مروارید» تا تبدیل شدن به پرچمدار نقد اجتماعی در رسانه ملی پیمود. او را احتمالا بتوان نخستین عروسک همهعیار بزرگسالان در رسانه ایران دانست که هویت و دغدغههایش مستقیماً با جهان فرادستان و فرودستانِ واقعی جامعه گره خورده است. شخصیت او نه از منظر سنی، بلکه از زاویه دغدغهها، زبان و نوع روبه رو با مسائل اجتماعی، ارتباطی تنگاتنگ با مخاطب بزرگسال برقرار میکند.
عشق نافرجام او به «احلام» و خواستگاریهای بیپایانی که با مخالفتهای طبقاتی و اقتصادی پدر احلام مواجه میشود ، استعارهای عمیق از کوششهای ناکام نسل جوان برای دستیابی به ارامش و راه اندازی خانواده در بستر سختیهای معیشتی است. اما فراتر از این رمانتیسیسم بومی، قوت جنابخان در جسارت کلامی و بداههگوییهای بینظیر محمد بحرانی نهفته است. او در اوج مشکلاتهای اقتصادی، مستقیم در چشم مسئولان ارشد کشوری و امنیتی زل میزند و با زبان تند و تیز لبوفروشانه خویش، حالت سخت معیشتی مردم را نقد میکند. شوخیهای او با نرخ یورو، بوروکراسی اداری، نمایندگان خوابآلود مجلس و تصمیمات کلان اقتصادی ، کارکردی به مراتب نیرومندتر از برنامههای تحلیلی و سیاسی ایفا کرده است. به این ترتیب، جنابخان با ترکیب موسیقی پرانرژی بندری، طنز گزنده و فهمیدن عمیق از روانشناسی توده، توانست مفهومی به نام «عروسک خرد و خنده» را در رسانه ایران تثبیت کند.
رمزگشایی از فرمول جاودانگی؛ چرا مردم ایران شیفته عروسکها خواهد شد؟
حال این سوال اساسی نقل میشود که چه ویژگیهای مشترکی بین این عروسکهای به شدت معروف و بزرگسالانه وجود دارد که آنها را به این چنین جایگاه اسطورهای در بین مخاطبان رسانده است؟ بازدیدهای فرهنگی و جامعهشناختی مشخص می کند که پیروزی این ستارههای اسفنجی اتفاقی نبوده و ریشه در ساختارهای عمیق روانی و اجتماعی جامعه ایران دارد.
نخستین عامل کلیدی، «مصونیت دیپلماتیک اسفنجها» است. در ساختار رسانهای ایران که مدام با ممیزیهای متعدد و سانسورهای سلیقهای مواجه بوده، انسانهای واقعی فضای زیاد محدودی برای نقد صریح دارند. اما عروسکها به علت ماهیت غیرانسانی خود، مجازند از خطوط قرمز سیاسی، جنسی و اجتماعی عبور کنند. مخاطب بزرگسال ایرانی این حقیقت را به خوبی فهمیدن میکند و عروسک را به گفتن یک مجرای فرار و صدای اعتراض یا تمایلات فروخورده خود میپذیرد.
عامل دوم، بازنمایی دقیق «عقدهها و نواقص جمعی» به جای اراعه الگوهای بینقص اخلاقی است. برخلاف برنامههای رسمی که بر شخصیتهای کامل و دستنیافتنی تمرکز دارند، عروسکهای محبوب همه انها خاکستری، مخطی و دارای نقصهای روانشناختی آشکار می باشند. فامیل دور شکاک است ، بچه پرخاشگر است ، پشه غریزی عمل میکند و جنابخان متعصب است. این ویژگیها به مخاطب اجازه میدهد تا بدون حس گناه، با ضعفها و تروماهای درونی خود روبه رو شود و از طریق همذاتپنداری با این موجودات، به تخلیه روانی دست یابد.
عامل سوم را باید در مفهوم روانشناختی «ابژه گذار» جستوجو کرد. در جوامعی که با تنشها و تغییرات سریع فرهنگی روبه رو می باشند، عروسکها به گفتن اشیائی امن عمل میکنند که به افراد در کنترل و تنظیم هیجاناتشان پشتیبانی میکنند. همان گونه که در تحلیلهای جامعهشناختی ترندهای جهانی نظیر تب خرید عروسکهای «لبوبو» در سالهای ۲۰۲۵ و ۲۰۲۶ در بین بزرگسالان خاورمیانه مشاهده شده است، ابژههای عروسکی بستری امن برای ابراز فردیت، مدیریت اضطراب و کسب اسایش روانی فراهم میسازند. این سازوکار در ایران نیز با وفاداری عمیق بزرگسالان به شخصیتهایی چون کلاه قرمزی یا جنابخان به وضوح کارکرد خود را نشان داده است.
عامل چهارم و نهایی، مهندسی دقیق هنری و تلاقی تخصصگرایی نخبگان با هنر بومی است. خلق این عروسکها محصول کار گروهی منسجم از طراحان، نویسندگان، کارگردانان و صداپیشگانی است که تجهیزبه بینش عمیق جامعهشناختی و روانشناختی می باشند. تکیه کلامها و لحنهای طراحیشده توسط هنرمندانی چون حمید جبلی، محمد بحرانی و هوتن شکیبا، به علت انطباق با لایههای زبانی توده مردم، به شدت در فرهنگ عامه نفوذ کرده و به بخشی از مکالمات روزمره جامعه تبدیل خواهد شد.
اسفنجهایی که حقیقت را نجات خواهند داد
تبارشناسی عروسکهای بزرگسال و اجتماعی در ایران مشخص می کند که این موجودات اسفنجی، نه ابزاری برای فرار از حقیقت، بلکه آینههایی وفادار برای انعکاس حقایق ملموس جامعه می باشند. برگشت جنابخان در خرداد ۱۴۰۵ با برنامه تازه «قصههای هومن و جنابخان»، در شرایطی که جامعه از بعدِ تنشها و اضطرابهای متعدد عبور میکند، بار دیگر اهمیت حیاتی این تریبونهای فانتزی را به اثبات رسانده است.
عروسکهای بزرگسال با عبور از سدهای سانسور، بازنمایی تروماهای جمعی و نقد صریح مناسبات قوت، نشان دادهاند که برای گفتن حقیقت، گاه زبان اسفنجها زیاد برندهتر و صادقانهتر از زبان انسانها است.
دسته بندی مطالب
اخبار کسب وکارها
منبع