تاریخچه سانسور و توقیف فیلمهای برتر سینمای ایران؛ از حاجی واشنگتن تا قاتل و وحشی

تاریخچه سانسور و توقیف فیلمهای برتر سینمای ایران؛ از حاجی واشنگتن تا قاتل و وحشی, اولین قانون مدون نظارت بر آثار سینمایی در ایران به سال ۱۳۰۹ و لایحه نمایشها و سینماها بازمیگردد.

در این قانون آمده بود هر سینما مکلف است مدیر مسئول تعیین و کتباً به شعبه معارف بلدیه معارفه کند … هر تکه از فیلم را که بلدیه منافی اخلاق و عفت بداند قطع نموده، با وجود مدیر سینما در قوطی گذارده، لاک و مهر کرده، در روبه رو رسید کتبی تحویل و تسلیم مشارٌالیه خواهد شد. امروز طبق آییننامه نظارت بر نمایش فیلم، اسلاید و ویدئو، اعضای شورای عالی نظارت متشکل از کارشناسان امور فرهنگی و سینمایی، فیلمسازان معتبر به نظر خانه سینما، نماینده شورای بازبینی و مدیرکل نظارت و ارزشیابی هستند که با حکم وزیر فرهنگ و ارشاد اسلامی منصوب میشوند.

مروری بر لیست طولانی فیلمهای توقیفشده نشان میدهد که اکثر این آثار، فیلمهای فاخر و عامهپسندی بودهاند که مسائل اجتماعی و فرهنگی عمیق را مطرح کردهاند، اما نگاه مدیران ارشاد با نگاه مخاطبان و نقادان متفاوت بوده است. حاجی واشنگتن؛ نخستین قربانی پس از انقلاب تا اوایل دهه ۶۰، تقریباً هر فیلمی که پیش از انقلاب ساخته شده بود، توقیف میشد.

فیلم تنها در جشنواره فیلم فجر ۱۳۶۱ به نمایش در آمد و سرانجام در ۲۰ خرداد ۱۳۷۷، در دوران ریاستجمهوری محمد خاتمی، مجوز اکران عمومی گرفت.

امروز هر تماشاچی از خوشساختی و تعمق این اثر لذت میبرد، با اینکه پوستری از فیلم مادر علی حاتمی برای چهل و سومین جشنواره انتخاب شده بود، اما فیلم قاتل و وحشی با بازی لیلا حاتمی حتی در بخش اختصاصی نیز اکران نشد. بانو؛ هفت سال در انبار به دستور معاونت سینمایی بانو یکی از بهترین آثار داریوش مهرجویی است که هفت سال اجازه نمایش نداشت.

یف شد. این فیلم پس از خرداد ۷۶ و در ۲۲ مهر ۱۳۷۷ در تهران اکران یافت و اکنون به عنوان اثری استعاری و تأویلبرانگیز در نقد ساختارها شناخته میشود.

آدم برفی؛ فیلمی که حتی نظر رهبری هم نپذیرفت بیست و هشت سال از توقیف آدم برفی میگذرد. داود میرباقری این فیلم را به تهیهکندگی حوزه هنری ساخت، اما انصار حزبالله قیامت کردند و حتی نظر رهبر انقلاب نیز مانع توقیف نشد. عزتالله ضرغامی، معاون سینمایی وقت، فیلم را ممنوع کرد.

؛ رکوردکننده تماشاگر که توقیف شد مارمولک کمال تبریزی جنجالیترین و شاید پربازدیدترین فیلم تاریخ سینمای ایران است.

اگر چند روز پس از اکران با فشارهای شدید روبرو نمیشد، احتمالاً رکورد تماشاگری شکن تا به امروز ثبت میکرد. گروهی از علما و روحانیون از جمله حسن روحانی، دبیر وقت شورای عالی امنیت ملی، با این فیلم مخالفت کردند.

روحانی حتی گفت حتی در رژیم شاه هم که دشمن روحانیت میبود، فردی جرئت ساخت فیلم موهنی همانند مارمولک را نداشت. تبریزی نقل میکند آقای روحانی به من انها گفتند فیلم توقیف و با شما هم باید برخورد شود. سنتوری؛ از ممیزی تا سیدی قاچاق فیلم سنتوری علیرضا رئیسیان ابتدا نام علی سنتوری را داشت و به دلیل ممیزی نامش تغییر کرد. قرار بود در ۳ مرداد ۱۳۸۶ اکران شود، اما به بهانه عدم توانایی کنترل جوی سالن، لغو گردید.

هفت ماه سرنوشت آن در ابهام بود تا سیدی قاچاق آن با زیرنویس انگلیسی (مترجم مامک نوربخش) به بازار آمد و عکسالعملهای فراوانی برانگیخت. داریوش مهرجویی درباره سرنوشت فیلمش گفت آن را برداشتند قیمهقیمه کردند و سوزاندند. به رنگ ارغوان؛ چهار سال انتظار برای اکران این فیلم سیده جمال ساداتیان در سکوت کامل ساخته شد و تنها دو هفته مانده به جشنواره ۲۳ فیلم فجر رونمایی شد.

از نمایش آن در جشنواره به دستور وزیر اطلاعات جلوگیری گردید. پس از چهار سال و نامهای به رییسجمهور وقت، در اسفند ۱۳۸۸ به اکران عمومی درآمد و سیمرغ بلورین جایزه نگاه مردمی ۲۸مین جشنواره فجر را با ۶۸ درصد آرا دریافت کرد. داستان بازگشتی سیاسیفرار برای دیدن دخترش و دامنیازی ماموران امنیتی را روایت میکند.

باد ما را خواهد برد؛ شاهکاری که در ایران اکران نشد فیلم عباس کیارستمی برندهٔ جایزه بزرگ هیئت داوران و فیپرشی جشنواره ونیز، و یکی از ۵۰ فیلم تأثیرگذار دهه ۹۰ میلادی به نظر جشنواره تورنتو است. این اثر با وجود دریافت پروانه نمایش، هرگز در ایران به صورت عمومی اکران نشد. داستان گروه فیلمسازی در روستای کردی که در انتظار مرگ پیرزنی برای ثبت مراسم سوگواری هستند، فلسفه عمیقی از زندگی و مرگ را ترسیم میکند.

خانه پدری؛ پنج سال تعلیق، اکران و مجدد توقیف فیلم کیانوش عیاری در دی ۱۳۹۳ برای اکران عمومی برنامهریزی شده بود، اما به دلیل صحنهای خشن در روز اول از پرده پایین آمد. پس از پنج سال و با اصلاحات جزئی و ردهبندی سنی ۱۵ سال به بالا، در ۱ آبان ۱۳۹۸ اکران شد، اما پنج روز بعد با دستور مستقیم دادستانی مجدداً توقیف و نهایتاً در ۲۲ آبان ۱۳۹۸ مجوز اکران مجدد گرفت. این اثر مسائل زنان ایران در طول هفت دهه را روایت میکند.

عصبانی نیستم؛ نماینده ایران در برلین که در خانه ماند فیلم رضا درمیشیان تنها نماینده سینمای ایران در ۶۴مین جشنواره برلین بود و با استقبال نقاد مواجه شد. نسخه نمایش داده شده در ۳۳مین جشنواره فجر با ۱۷ دقیقه سانسور و حذف پایان فیلم بود. برخی تنها در صورت حذف ۳۰ دقیقه دیگر مجوز اکران میدادند. به دلیل اشارات به دوران ریاستجمهوری احمدینژاد، به فیلم حمایتکننده فتنه لقب داده شد.

کمیسیون فرهنگی مجلس خواستار عدم صدور مجوز شد و علی جنتی، وزیر ارشاد وقت، از اکران نشدن تا زمان اعمال سانسورهای جدید خبر داد. سرانجام نسخه ۹۹ دقیقهای در ۱۲ اردیبهشت ۱۳۹۷ اکران یافت. برادران لیلا؛ ممنوعالکار شدن و زندان کارگردان فیلم سعید روستایی در ۲۵ مهٔ ۲۰۲۲ بدون مجوز در جشنواره کن نمایش یافت و به تهمت تخلفات و سرپیچی از مقررات توسط سازمان سینمایی توقیف شد.

روستایی به شش ماه زندان محکوم و تهیهکننده جواد نوروزبیگی ممنوعالکار شد. این اثر در جشنواره کن برندهٔ جایزه فدراسیون بینالمللی منتقدان فیلم (بخش موازی) شد و در اسفند ۱۴۰۱ به طور غیررسمی در اینترنت پخش گردید. داستان لیلا که برای حل مشکلات اقتصادی خانواده در مسیر خرید واحد تجاری میکوشد، تصویری از لایههای مختلف جامعه ترسیم میکند.

قاتل و وحشی؛ فقط مجوز اکران بینالمللی فیلم حمید نعمتالله در سال ۱۳۹۹ آماده نمایش شد و توسط وزارت ارشاد توقیف گردید. با وجود نقدهای مثبتی در اکرانهای خصوصی، مجوز جشنواره فجر ۹۹ را نگرفت. در ۶ اسفند ۱۴۰۱، پس از چهار سال، تنها مجوز اکران بینالمللی صادر شد.

در بیانیه سازمان سینمایی آمد وحشت و خشونت علت عدم نمایش نبوده، تنها تصاویر بازیگر زن با موی تراشیده این امکان را سلب کرده است. قرار بود در بهمن ۱۴۰۳ در جشنواره فجر نمایش داده شود که لغو گردید و سرانجام در سومین جشنواره فیلمهای ایرانی نیویورک اکران یافت. امروز همان فیلمهایی که میتوانستند بدون مشکل در سینماها اکران شوند، در سایتهای غیرمجاز و پلتفرمهای خانگی در دسترسند.

گویی برچسب توقیفی خود بهانهای برای افزایش دانلود و بهانهای برای سینماهای آنسو شده که بغل بگشایند.