تاریخچه مصرف قهوه توسط انسان‌ها: از افسانه تا واقعیت

منشأ دقیق قهوه همچنان در هاله‌ای از ابهام بسر می‌برد. اینکه چه کسی برای نخستین بار دانه‌های قهوه را دم کرده، ناشناخته است، اما افسانه‌های بسیاری درباره کشف آن وجود دارد.

یکی از مشهورترین این افسانه‌ها به قرن نهم میلادی در اتیوپی بازمی‌گردد. می‌گویند یک چوپان به نام «خالد» متوجه شد که بزهایش پس از خوردن نوعی میوه قرمز در کوهستان بیش از حد پرانرژی و ناآرام شده‌اند.

🔗 بیشتر بخوانید: چرا با افزایش سن حس می‌کنیم که زمان نیز سریع تر می‌گذرد؟_آینده

او این دانه‌ها را نزد یک راهب محلی برد که از آن‌ها خوشش نیامد و آن‌ها را در آتش انداخت. ناگهان عطر دل‌انگیزی از دانه‌های برشته‌شده به مشام رسید. پس از آن دانه‌های برشته‌شده را آسیاب کرده و در آب جوش دم کردند و بدین ترتیب اولین فنجان قهوه متولد شد.

با وجود جذابیت این داستان، هیچ مدرک معتبری از وجود آن پیش از قرن هفدهم میلادی وجود ندارد. به همین دلیل به نظر می‌رسد این روایت بیشتر یک افسانه محلی باشد.

🔗 بیشتر بخوانید: کامران وفا؛ نابغه ناشناخته ایرانی!

برخی محققان معتقدند قهوه در واقع قرن‌ها پیش از این در آفریقا مصرف می‌شده است. قبایل بومی، از جمله اجداد قوم گالا در اتیوپی، احتمالاً از دانه‌های قهوه در غذاهای خود بهره برده‌اند. هرچند در این خصوص نیز هیچ سند تاریخی معتبری وجود ندارد.

اولین شواهد مستند از مصرف قهوه به نوشته‌های زکریای رازی، پزشک و شیمی‌دان ایرانی، در قرن نهم میلادی بازمی‌گردد.

او در متون پزشکی خود از ماده‌ای با نام «بُنّ»، که به احتمال زیاد به میوه قهوه اشاره دارد، و نوشیدنی‌ای به نام «بُنچام» که با آن درست می‌شود، سخن می‌گوید.

وی می‌نویسد که این نوشیدنی برای افراد گرم‌مزاج سودمند است، اما میل جنسی را کاهش می‌دهد.

ابن‌سینا، طبیب مشهور قرن یازدهم میلادی، نیز در بخش طب از کتاب قانون خود به قهوه اشاره کرده و آن را نوشیدنی‌ای با خاصیت ضدبو، پاک‌کننده پوست و اثرگذار بر ذهن معرفی کرده است. این احتمالاً اولین اشاره ثبت‌شده به قهوه به عنوان یک محرک است.

گسترش قهوه در جهان اسلام و ظهور قهوه‌خانه‌ها

قهوه به سرعت در جهان اسلام محبوب شد. صوفیان یمنی از آن برای افزایش تمرکز در عبادات شبانه بهره می‌بردند.

این نوشیدنی در سال ۱۴۱۴ میلادی به مکه رسید و سپس از یمن به مصر منتقل شد، جایی که نخستین قهوه‌خانه‌های قاهره تأسیس شدند.

قهوه‌خانه‌ها به مراکزی اجتماعی تبدیل شدند که مردم در آنجا گرد هم می‌آمدند، بازی و استراحت می‌کردند و اخبار و داستان‌ها را با هم به اشتراک می‌گذاشتند.

با این حال، برخی مقامات مذهبی نسبت به مصرف قهوه مشکوک بودند. آن‌ها قهوه را شبیه حشیش و الکل می‌دانستند که در اسلام حرام است. تلاش‌هایی برای ممنوعیت قهوه صورت گرفت اما در نهایت چون نامی از آن در قرآن نیامده بود، این ممنوعیت لغو شد.

قهوه‌خانه‌ها به مکان‌هایی برای دورهمی‌های روشنفکران تبدیل شدند، جایی که مردم در مورد سیاست و مسائل اجتماعی گفت‌وگو می‌کردند. این همان دلیلی است که حکومت‌های عثمانی و برخی مقامات مذهبی چندین بار تلاش کردند قهوه‌خانه‌ها را تعطیل کنند اما قهوه، همانند خود زندگی، متوقف نشد.

ورود قهوه به غرب؛ از تردید تا پذیرفتن

قهوه از دو مسیر به اروپا راه یافت: یکی از امپراتوری عثمانی و دیگری از بندر «مُخا» (موکا) در یمن و از طریق دریا.

در قرن هفدهم، شرکت‌های هند شرقی انگلیس و هلند به تجارت قهوه در خاورمیانه علاقه‌مند شدند. در ابتدا مصرف قهوه در اروپا با سوءظن همراه بود و به آن «نوشیدنی شیطانی» می‌گفتند چون آن را نوشیدنی‌ای با منشأ اسلامی می‌دانستند.

می‌گویند که در حدود سال ۱۶۰۰ میلادی پاپ کلمنت هشتم برای مشروعیت‌بختن به قهوه در میان مسیحیان آن را غسل تعمید داد. این عمل انحصار فرهنگی مسلمانان بر قهوه را به چالش کشید.

با آغاز قرن هجدهم، بریتانیا، فرانسه و هلند بذرهای قهوه را به مستعمرات خود در اندونزی، هند، سریلانکا و کارائیب بردند.

بازار جهانی قهوه از این پس از خاورمیانه به اروپای غربی منتقل شد و صنعت قهوه تحت سلطه تجار اروپایی قرار گرفت.

قهوه در دنیای امروز؛ محبوبیت و چالش‌ها

امروزه، قهوه یکی از پرمصرف‌ترین نوشیدنی‌های جهان است و تحقیقات علمی گوناگون نیز به مزایای سلامتی آن اشاره دارند.

برخی تحقیقات نشان می‌دهند که قهوه می‌تواند از بیماری آلزایمر پیشگیری کرده و طول عمر را افزایش دهد.

کارشناسان با این وجود می‌گویند کشت قهوه یک چالش زیست‌محیطی جدی است و تغییرات اقلیمی احتمالاً باعث کاهش شدید کشت قهوه در آینده شود.

از همین رو آن‌ها نظر کرده‌اند که برای نگهداری این صنعت، راه‌حل‌های پایدارتری برای کشت و تجارت قهوه در نظر گرفته شود.