مقدار پول بلوکه شده ایران و کشورهای مدیون به ایران

به گزارش آینده، عباس عراقچی، وزیر خارجه ایران، در مصاحبه با شبکه الجزیره تأکید کرد که کسب اعتماد ایران کار ساده‌ای نیست، چرا که سال‌هاست دارایی‌های مالی کشور در اثر اقدامات آمریکا در کشورهای مختلف مسدود مانده است. ایران اگرچه به تعهدات خود عمل کرده، اما ایالات متحده برخلاف تعهدات خود رفتار کرده و باید گام‌های مطمئنی برای اعتمادسازی بردارد.

یکی از موضوعاتی که می‌تواند در مذاکرات مطرح شود و از طرف ایران خواستار اقدام آمریکا باشد، آزادسازی منابع مالی بلوکه شده در خارج از کشور است. متأسفانه آمار رسمی و دقیقی از حجم این دارایی‌ها وجود ندارد، با این حال گزارش حاضر با استناد به اخبار، اظهارات مسئولان و تحلیل کارشناسان، به بررسی این موضوع پرداخته است.

🔗 بیشتر بخوانید: واریز یارانه سه دهک اول_آینده

پول بلوکه شده ایران چقدر است؟

از زمان توافق برجام در سال ۱۳۹۴، ارقام متناقضی درباره حجم دارایی‌های ایران در خارج منتشر شده است. تخمین‌ها از ۲۰ میلیارد دلار تا ۱۸۰ میلیارد دلار متغیرند. باراک اوباما در آغاز رقم تقریبی ۱۰۰ میلیارد دلاری را در مصاحبه‌ای با فرید ذکریا عنوان کرد، اما بعداً این عدد را به نیمی، یعنی بین ۵۰ تا ۶۰ میلیارد دلار کاهش داد. نادر حبیبی، استاد اقتصاد در مرکز مطالعات خاورمیانه دانشگاه برندایس، در سال ۱۳۹۴ در مقاله‌ای ادعا کرد که مجموع دارایی‌های مسدود شده ایران از سال ۱۹۷۹ به احتمال زیاد بیش از ۱۰۰ میلیارد دلار است.

با این حال، دارایی‌هایی که پس از برجام آزاد می‌شدند، تنها بخشی از کل دارایی‌های مسدود شده بودند و مربوط به برنامه هسته‌ای ایران می‌بودند. این دارایی‌ها شامل وجوهی در ایالات متحده نخواهند بود. حبیبی رقم کل را ۱۰۲ میلیارد دلار برآورد کرد که شامل ۸۹.۶ میلیارد دلار خارج از آمریکا و ۱۲ میلیارد دلار در آمریکا می‌شد.

🔗 بیشتر بخوانید: موافقت مشروط دولت با افزایش ۲۰ درصدی حقوق

در حالی که ۴ مرداد ۱۳۹۴، ولی‌الله سیف، رئیس وقت بانک مرکزی، رقم دارایی‌های توقیف شده را ۲۹ میلیارد دلار اعلام کرد، رقمی که علی طیب‌نیا، وزیر وقت اقتصاد نیز تایید کرد. سیف گفت: ۲۳ میلیارد دلار از اموال بانک مرکزی در ژاپن، کره و امارات و ۶ میلیارد دلار از فروش نفت در هند وجود دارد.

پس از اعلام رقم ۲۹ میلیاردی، غلامعلی کامیاب با تأکید بر تفاوت «ذخایر ارزی» و «دارایی‌های ارزی» توضیح داد: «منابع بانک مرکزی که با برجام آزاد می‌شود و قابل استفاده است، بالغ بر ۲۳ میلیارد دلار است. ۶ میلیارد دلار نیز از منابع بلوکه شده دولت حاصل از صادرات نفت، آزاد شده و به حساب بانک مرکزی واریز می‌شود. بنابراین وجوه قابل دسترس بالغ بر ۲۹ میلیارد دلار خواهد بود.» او افزود: «به این رقم، ۲۲.۴ میلیارد دلار وثیقه در چین برای تأمین مالی پروژه‌ها، نزدیک به ۲۴.۵ میلیارد دلار سپرده‌گذاری در شرکت زیرمجموعه وزارت نفت، نزدیک به ۱۰ میلیارد دلار سپرده در بانک‌های داخلی، ۳.۷ میلیارد دلار اوراق قرضه مسدودی ناشی از حکم دادگاه و موارد مشابه اضافه می‌شود.» وی ادامه داد: «نزدیک به ۱۰ میلیارد دلار سپرده‌گذاری در بانک‌های داخلی بر اثر مصوبات مراجع گوناگون نیز وجود دارد که جزو این دارایی‌ها محسوب می‌شوند. در مجموع نزدیک به ۹۰ تا ۱۰۰ میلیارد دلار دارایی بلوکه شده در بانک‌های خارجی داریم.»

🔗 بیشتر بخوانید: آیا می دانستید این زن ایرانی مدیر عامل شرکت صنایع غذایی بیژن در کانادا است/ ویدئو_آینده

آیا با برجام همه اموال ایران آزاد شد؟

گفته شد تا قبل از امضای برجام اعداد مختلفی برای پول‌های بلوکه شده ایران عنوان شده بود. این ارقام در حالی بودند که گزارش‌های پس از برجام حاکی از آزادسازی چیزی نزدیک به ۴۰ میلیارد دلار از منابع بلوکه شده ایران از زمان امضای برجام تا خروج دونالد ترامپ است. یکی از این گزارش‌ها، گزارش بانک جهانی در مرداد ۱۳۹۵ است که menyatakan در حدود هشت ماه پس از اجرای برجام، ایران به ۳۰ میلیارد دلار از دارایی‌های مسدود شده در بانک‌های خارجی دست یافته است. در گزارش‌های دیگر نیز اعداد متفاوتی آمده و مدعی‌اند مجموع منابع آزاد شده ایران در دوره پسابرجام نزدیک به ۴۰ میلیارد دلار بوده است.

یک روایت آماری از پول بلوکه شده ایران

از تکذیب ایران تا قبول آمریکا؟

در ۶ شهریور ۱۴۰۲، شهید امیرعبداللهیان، وزیر وقت امور خارجه، با بیان اینکه پول بلوکه شده‌ای در هیچ کشوری نداریم، به خبرگزاری ایرنا گفت: می‌توانیم از دارایی‌هایی که در اختیار داریم، استفاده کنیم. در شهریور ۱۴۰۲، ناصر کنعانی، سخنگوی وقت وزارت خارجه، با گفتن اینکه مبالغ بلوکه شده مالی زیادی در دیگر کشورها نداریم، اظهار کرد: ما در ژاپن مبالغ بلوکه شده داشتیم که به آن دسترسی داشتیم و در موارد مورد نیاز هزینه کردیم. مبالغی در ترکیه داریم، دسترسی‌های ما به طور نسبی وجود دارد. اما ۷ شهریور ۱۴۰۲، شهریار حیدری، نایب رئیس کمیسیون امنیت ملی و سیاست خارجی مجلس، در مصاحبه با روزنامه اعتماد درباره پول‌های بلوکه شده ایران صحبت کرد و گفت: «ما در کشورهای آمریکا، انگلیس، کره، چین و عراق پول بلوکه شده داریم. در این بین، عراق برای آزادسازی پول‌های ایران پیش‌قدم شده است. بیشترین مقدار پول‌های بلوکه شده ایران در کره و عراق است که نزدیک به ۱۶ میلیارد دلار به ایران بدهکارند.»

به طور کلی آمار دقیقی از قیمت دارایی‌های بلوکه شده ایران در کشورهای خارجی وجود ندارد، اما در سال ۲۰۲۱، سرویس تحقیقات کنگره آمریکا این رقم را بین ۱۰۰ تا ۱۲۰ میلیارد دلار عنوان کرد. همچنین، الن دوهان، گزارشگر اختصاصی شورای حقوق بشر در سال ۲۰۲۲ از بلوکه شدن ۱۰۰ تا ۱۳۰ میلیارد دلار از اموال ایران خبر داد. صندوق بین‌المللی پول نیز در گزارشی در سال ۱۴۰۱، قیمت اموال مسدود شده ایران را تا آخر آوریل ۲۰۲۰ نزدیک به ۱۱۵ میلیارد دلار برآورد کرد. بخشی از این دارایی‌ها شامل وجوه نقدی از فروش نفت و گاز است، اما بخش قابل توجهی نیز غیرنقدی هستند و شامل سهام شرکت‌های آمریکایی و اروپایی خریداری شده قبل از انقلاب اسلامی می‌شود.

پس از وقایع ۷ اکتبر، آمریکا از قطر خواست دسترسی ایران به ۶ میلیارد دلاری که از کره جنوبی آمده بود، متوقف کند و توافقی برای قطع دسترسی ایران به این پول در بانک‌های قطری صورت گرفت.

از ۲ تا ۱۲ میلیارد دلار در آمریکا!

تحریم‌های آمریکا و مسدودسازی دارایی‌های ایران با پیروزی انقلاب اسلامی در سال ۱۳۵۷ آغاز شد. نخستین بار در سال ۱۹۷۹، پس از گروگان‌گیری دیپلمات‌های آمریکایی، دارایی‌های ایران به دستور جیمی کارتر بلوکه شد و ایالات متحده روابط اقتصادی و دیپلماتیک خود با ایران را قطع کرد. کارتر واردات نفت از ایران را ممنوع و نزدیک به ۱۱ میلیارد دلار از دارایی‌های ایران را مسدود کرد.

در سال ۱۳۵۹، با میانجیگری الجزایر، توافقی برای بازگرداندن دارایی‌های ایران امضا شد، اما این توافق هرگز اجرا نشد. آمار دقیقی از وجوه نقدی ایران در بانک‌های آمریکایی در زمان انقلاب وجود ندارد، اما برخی برآوردها نشان می‌دهد دارایی‌های مسدود شده بین ۱۰ تا ۱۲ میلیارد دلار بوده است. گفته می‌شود نزدیک به ۸ میلیارد دلار از این وجوه به ایران بازگردانده شد.

طی این سال‌ها نیز برخی دارایی‌ها به طور کامل مسدود مانده‌اند و برخی دیگر تحت محدودیت‌های شدید قرار دارند. قطعاً آمار دقیقی از آن وجود ندارد. آخرین گزارش وزارت خزانه‌داری آمریکا درباره بلوکه شدن دارایی‌های ایرانی بیان می‌کند: یک میلیارد و ۹۷۳ میلیون دلار از دارایی‌های مالی ایرانی در ایالات متحده و ۱۹ میلیون دلار از دارایی‌های آزاد شده (مانند وجوه متعلق به نمایندگی ایران در سازمان ملل که تحت مصونیت دیپلماتیک قرار دارد) مسدود شده‌اند.

نادر حبیبی، استاد اقتصاد در مرکز مطالعات خاورمیانه دانشگاه برندایس، در سال ۱۳۹۴ در گزارشی عنوان کرد که دارایی‌های مالی و فیزیکی در ایالات متحده که عمدتاً در چند سال بعد از انقلاب مسدود شدند، در مجموع ۱۲ میلیارد دلار بوده، اما از آنجا که بیش از ۳۰ سال است که سود آن‌ها انباشته شده، ارزش جاری آن‌ها به طور قابل توجهی بالاتر است. با نرخ بازده محافظه‌کارانه ۳ درصد در سال، ارزش جاری این پرتفوی ۱۲ میلیارد دلاری پس از ۳۵ سال بیش از ۳۳ میلیارد دلار خواهد بود. در مجموع مشخص نیست در پسابرجام ایران چه مقدار از منابع خود در آمریکا را آزاد کرده است.

نموداری از کشورهایی که پول بلوکه شده ایران نزد آنهاست

از چاله کره به چاه قطر

در اواسط سال ۲۰۲۴، خبر آزادسازی ۷ میلیارد دلار از دارایی‌های بلوکه شده ایران منتشر شد، اما این ماجرا پیچیدگی‌های خاص خود را داشت. این منابع ابتدا به علت تحریم‌های دونالد ترامپ در کره جنوبی مسدود شده بودند. عبدالناصر همتی، رئیس وقت بانک مرکزی ایران، اولین بار از آزادی این ۷ میلیارد دلار خبر داد. کره جنوبی تنها خریدار کالاهای گازی از ایران بود و پول این محموله‌ها به علت تحریم‌ها در این کشور مانده بود.

بخشی از این مبلغ برای خرید دارو هزینه شد، اما کره جنوبی به دلیل افت ارزش واحد پول خود، نزدیک به یک میلیارد دلار کمتر از بدهی واقعی خود به ایران پرداخت کرد. در سال ۱۴۰۲، توافقی بین ایران و آمریکا برای مبادله زندانیان انجام شد که در آن ۶ میلیارد دلار بلوکه شده ایران (با کسر یک میلیارد دلار کارمزد و غیره) در بانک‌های کره جنوبی آزاد و به بانک‌های قطر منتقل شد تا ایران بتواند از آن برای خریدهای غیرتحریمی وانساندوستانه استفاده کند.

اما پس از وقایع ۷ اکتبر، سه روزنامه آمریکایی گزارش دادند که آمریکا از قطر خواسته دسترسی ایران به این ۶ میلیارد دلار را متوقف کند و توافقی برای قطع دسترسی ایران به این پول در بانک‌های قطری بسته شده است.

کشور بعدی چین است که برآورد می‌شود ۲۲ تا ۳۰ میلیارد دلار از پول فروش نفت ایران در این سرزمین باشد. عراق نیز کشوری است که برآورد می‌شود ایران بخش قابل توجهی از منابع فروش برق و گاز خود را نتوانسته از این کشور دریافت کند. ایران منابعی در Япоهم دارد که رقم آن ۲ میلیارد دلار عنوان شده است. این اعداد در حالی بیان شده که برخی از آن‌ها از سوی دولت سیزدهم رد شده و تنها عددی که قابل استناد بوده، همان ۶ میلیارد دلار ایران در قطر است.