اقتصاد اقساطی و تلهی بدهی: چگونه خریدهای اعتباری زندگی طبقه متوسط را فرو میریزد

اقتصاد اقساطی و تلهی بدهی چگونه خریدهای اعتباری زندگی طبقه متوسط را فرو میریزد؟, زندگی روزمره در ایران به شدت نسیهای شده است. از برنج، شوینده و ماکارونی گرفته تا وسایل الکترونیکی، لباس، کفش و حتی خدمات زیبایی و دندانپزشکی، همه در قالب اقساط ماهانه به فروش میرسند. این پدیده که پیش از این تنها قشر ضعیف را در خرید نان و مواد غذایی اساسی به خود مشغول کرده بود، اکنون سایهی سنگینی بر دوش طبقه متوسط نیز انداخته است.

شوک آمار رشد خریدهای اعتباری گزارشهای پلتفرمهای بزرگ خرید و فروش آنلاین حکایت از افزایش وحشتناک تقاضا برای خرید اقساطی دارد. در سال ۱۴۰۲، حجم خرید قسطی و اعتباری در یکی از پلتفرمهای پیشرو، ۴۷۲ درصد و حجم وامهای پرداختشده برای این منظور ۵۶۶ درصد رشد کرده است.

، لپتاپ، لوازم آرایشی، بهداشتی و پوشاک مصرف میکنند، در حالی که ارزانترین کالای خریداری شده در یک پلتفرم، اسباببازی گربه با قیمت ۵۰ هزار تومان بوده است.

دیدگاه متقابل فناوری مالی یا یأس اقتصادی؟ محمدحسن فرازمند، معاون مارکتینگ یکی از پلتفرمهای بزرگ، این رشد را نتیجه گسترش فناوریهای مالی (فینتک و لندتک) و رایج شدن مدل الان بخر، بعداً بپرداز (BNPL) در سطح جهان میداند.

نشان میدهد تنها در سال ۲۰۲۳، دویست هزار کاربر وام خرد گرفتهاند که مجموع اعتبارها ۷/۵ همت تومان بوده، نشاندهنده ۲۰۰ درصد رشد نسبت به سال قبل.

واقعیت معیشتی گیر افتاده در چرخه قسط اما روایت شهروندان عادی، تصویری متفاوت ترسیم میکند. مریم، یک معلم و کارمند فرهنگی که از هفت سال پیش تنها در تهران زندگی میکند، میگوید نصف درآمد من برای اجاره و قسط رهن خانه میرود.

ماهانه او میگذارند.

سمیرا نیز با دو شغل، صبح و شب، ناچار شده به خرید قسطی روی بیاورد و میگوید خرید اعتباری مانند چاه ویل است؛ واردش میشوی اما خارج شدن از آن سخت است. استرس مدام پرداخت اقساط، زندگی را مسموم کرده است. فقر و نرخ فقر بستر اصلی رشد بدهی مرکز پژوهشهای مجلس نرخ فقر در سال ۱۴۰۲ را ۳۰/۱ درصد اعلام کرده که نسبت به سال قبل افزایش یافته است. این یعنی یکسوم از ایرانیان توانایی برآورده کردن نیازهای اساسی را ندارند.

آمار وزارت رفاه نیز نشان میدهد جمعیت زیر خط فقر غذایی از ۱۸ میلیون نفر در سال ۹۶ به بیش از ۲۶ میلیون در سال ۹۸ و نزدیک به ۳۲ میلیون نفر در سال ۱۴۰۰ رسیده است. در این شرایط، خرید قسطی دیگر برای کالاهای لوکس یا کلان (مانند خانه و ماشین) نیست، بلکه برای تامین نیازهای اولیه روزمره و مواد غذایی به کار میرود.

تحلیل جامعهشناختی خوردن از آینده و تلهی وابستگی سمیه توحیدلو، جامعهشناس و عضو هیئت علمی پژوهشگاه علوم انسانی، این پدیده را خوردن از آینده و نشانهای از اقتصاد رفتاری در جوامع تورمزده مینامد.

او معتقد است وقتی هزینههای اولیه زندگی (خوراک، سرپناه، پوشاک) کفاف درآمد را نمیدهند، فرد یا از مصارف فرهنگی و رفاهی کسر میکند یا به سراغ خرید قسطی میرود که او را مدام فقیرتر میسازد. توحیدلو تأکید میکند که این چرخه، فرد را در محرومیت و محدودیت مدام میاندازد و قدرت تصمیمگیری برای آینده را از او میگیرد.

وابستگی به درآمد آینده برای پرداخت اقساط، کارگر را در برابر کارفرما بیدفاع میکند و روابط کار را به نفع کارفرما تراز میکند، چرا که فرد نمیتواند حتی در برابر عدم پرداخت حقوق یا بیبیمه بودن، اعتراض کند.

محدودیتهای ساختاری و کالاهای نامرغوب شروین، یکی از کاربران، اگرچه خرید قسطی را مفید برای خریدار و فروشنده میداند، اما به محدودیتهای ساختاری اشاره میکند فروشندگان اغلب تنها کالاهای نامرغوب یا گرانفروشی شده را برای فروش قسطی میگذارند تا زیان نکنند.

یافتن کالاهای مورد نیاز در این سیستم، زمانبر و دشوار است. در کنار این، بازار کالاهای دستدوم نیز رونق فراوانی گرفته تا جایی که جعبه خالی، عروسک دستدوم، رژلب و دمپایی مصرفشده و حتی لباس زیر در پلتفرمهای فروش آنلاین معامله میشوند.

نتیجهگیری اقتصاد قسطی، نشانهی بحران ساختاری جمعبندی نشان میدهد که گسترش بیسابقه خریدهای اقساطی در ایران، نه تنها نوآوری فناوری مالی است و نه تنها انتخاب هوشمندانه مصرفکننده، بلکه عکسالعمل اجباری جامعهای است که قدرت خرید آن در برابر تورم فرسایش یافته است.

وقتی اقساط ماهانه برای خرید روغن، ماکارونی و کفش تبدیل به هنجار میشود، یعنی اقتصاد خانوارها در نقطه صفر گیر کرده و هر ماه فقط برای بماندن در همان سطح، از درآمد آینده پیشقرض میگیرد. شکستن این چرخه نیازمند سیاستهای کلان اقتصادی برای کنترل تورم، افزایش قدرت خرید واقعی و ایجاد امنیت شغلی است، نه تنها ارائه تسهیلات اعتباری کوتاهمدت بیشتر.