۹۲۰‌ میلیارد تومان پول حاصل از حذف یارانه‌بگیران کجا خرج می‌شود؟_آینده

در مردادماه سال جاری نزدیک به ۳‌میلیون نفر که در دهک‌ درآمدی ۴ تا ۹ قرار داشتند، از گردونه یارانه بگیران خارج شدند. بر پایه اظهار سازمان هدفمندسازی یارانه‌ها، در ماه جاری، یارانه ۴۶‌میلیون و ۵۷۶هزار نفر که در دهک‌های چهارم تا نهم بودند، واریز شده است. این در حالی است که تعداد دریافت‌کنندگان یارانه در ماه قبل که در دهک چهارم تا نهم بودند، ۴۹‌میلیون و ۶۴۲هزار نفر بوده است. مسئله قابل‌دقت آن است که کل مبلغ یارانه پرداختی در مرداد ماه، با افت ۹۲۰‌میلیاردتومانی نسبت به تیر، به ۱۳ هزار و ۹۷۰‌میلیارد تومان رسیده است. سازمان هدفمندسازی یارانه‌ها و وزارت رفاه جزئیاتی درمورد چگونگی و چرایی این تحول اظهار نکردند. گمان آن می‌رود که علت مهم حذف یارانه ۳‌میلیون نفر، به‌روزرسانی و از بین بردن خطاهای حاضر در دهک‌بندی‌های قبل باشد.

در دهه قبل دولت‌های گوناگون از یارانه‌نقدی و غیرنقدی به‌گفتن ابزاری برای نگه داری معیشت مردم در برابر شوک‌های ارزی و تورمی منفعت گیری کردند. با این حال شیوه اعطای اعتبارت حمایتی، کاملا فراگیر و غیرهدفمند بوده و همین مساله جهت شده تا با وجود تخصیص سهم قابل‌توجهی از بودجه عمومی، هم چنان نرخ فقر افزایش یابد. کارشناسان این حوزه اعتقاد دارند که اعطای یارانه نقدی با رویکرد جاری به اصلاحات اساسی نیاز دارد. برای مثال اعطای یارانه نقدی، تاثییر قابل‌توجهی بر دهک‌های میانی ندارد؛ درحالی‌که بر رفاه افرادی که با فقر شدید، دست و پنجه نرم می‌کنند، تاثییر قابل توجهی دارد. اما مسئله قابل‌دقت آن است که این اصلاحات باید به‌صورت کارشناسی و در قالب یک بسته سیاستی شفاف اجرا شود. مسئله دیگر آن است که نقطه آغازین اصلاحات، یارانه‌های انرژی است و یارانه‌های نقدی در مرحله های بعدی قرار می‌گیرند. در نهایت می‌توان او گفت وزارت رفاه و سازمان هدفمندی یارانه‌ها موظف است که در زمان اجرای این چنین سیاستی، به سوال‌هایی در حیطه‌های «مبنای حذف یارانه»، «برنامه دولت برای ۹۲۰‌میلیارد تومانی صرفه‌جویی شده» و «برنامه‌های آتی برای مدیریت یارانه‌ها» جواب دهد.

حذف یارانه ۳‌میلیون نفر

روز پنج‌شنبه خبر واریز صد و هفتادمین مرحله یارانه نقدی که مربوط به مردادماه می بود، انتشار شد. با این حال قیاس تعداد یارانه‌بگیران و مجموع مبلغ یارانه واریزشده در این ماه، با نخستین ماه تابستان تفاوت‌های فاحشی داشت. بر پایه اظهار سازمان هدفمندسازی یارانه‌ها، در مردادماه سال جاری یارانه ۴۶‌میلیون و ۵۷۶هزار نفر که در دهک‌های چهارم تا نهم بودند، واریز شده است. مسئله قابل‌دقت آن است که تعداد یارانه‌بگیران در دهک‌های مذکور در تیر ماه معادل ۴۹‌میلیون و ۶۴۲ هزار نفر بوده است. به عبارت دیگر، نزدیک به ۳‌میلیون نفر که در این دهک‌ها بودند، دیگر جزو یارانه‌بگیران نیستند. طبیعتا این مساله در کل اعتباری که برای یارانه مردادماه نیز تخصیص داده شده، مشهود است. مجموع اعتبار تخصیص داده‌شده برای یارانه نقدی در تیرماه توسط دولت معادل ۱۴هزار و ۸۹۰هزارمیلیارد تومان بوده که این مبلغ در مردادماه به ۱۳هزار و ۹۷۰هزارمیلیارد تومان رسیده است. به عبارت ساده، دولت با حذف یارانه ۳‌میلیون نفر، ۹۲۰‌میلیارد تومن صرفه‌جویی کرده است. سوال‌های بسیاری درمورد چرایی و ماهیت این عمل وجود دارد؛ با این حال وزارت رفاه و سازمان هدفمندی یارانه‌ها جزئیاتی از این عمل اراعه نکرده‌اند.

بازدید‌ها مشخص می کند که در قانون بودجه سال۱۴۰۱ دولت مکلف شد که یارانه ۳ دهک پردرآمد را حذف کند. در همین جهت در سال۱۴۰۱ نخستین قدم برای حذف یارانه نقدی دهک دهم برداشته شد؛ اما این عمل ناگهانی نبوده است و یارانه نقدی این دهک به‌صورت تدریجی حذف شد. با این حال دولت سیزدهم در حذف یارانه نقدی ۲دهک هشتم و نهم موفق نبوده است. بر پایه اظهار احمد میدری، وزیر رفاه قرار است که یارانه این ۲دهک تا آخر شهریور ماه سال جاری حذف شود.

یکی از نخستین انتقادات واردشده به شیوه تخصیص و مقدار اعتبارات حمایتی در ایران، «غیرهدفمند» بودن و «فراگیر» بودن آن است

دروگر رفاه یارانه‌ای

در سال‌های قبل انتقادات بسیاری به شیوه اعطای یارانه دولت‌ها داخل شده است. در واقع بعد از سال ۱۳۸۹ (هدفمندسازی یارانه‌ها)، تعداد بسیاری از دولت‌ها از ابزار یارانه نقدی و پشتیبانی‌های معیشتی برای جلوگیری از صدمه دیدن معیشت مردم در روبه رو با شوک‌های تورمی منفعت گیری کردند. به عبارت دیگر علتیارانه‌دهی به همه اقشار جامعه، نگه داری قوت خرید معیشتی مردم بوده، به‌طوری‌که فقر در جامعه گسترش نیابد. با این حال وجود عوامل مختلفی همانند تحریم‌های اقتصادی و تورم‌های بالا جهت شده تا نرخ و شکاف فقر در سال‌های قبل افزایش یابد. برای مثال پیش از خروج آمریکا از برجام و برگشت سختی حداکثری علیه سرزمین، نرخ فقر کمتر از ۲۰درصد می بود. این نرخ در سال۱۴۰۲ در ۳۰درصد تثبیت شده است. در این سال‌ها دولت‌ با افزایش و تجمیع یارانه‌های نقدی تلاش در بهبود شرایط رفاهی داشته است. با این حال عامل تورم مدام نقش سدی محکمی در مسیر تحقق این مقصد را داشته است.

به زبان ساده، در شرایطی که دولت خود با کسری بودجه روبه رو بوده و با منفعت گیری از راه‌های تورم‌زا، کسری خود را جبران می‌کند، با اعطای اعتباراتی که خود تشدیدکننده کسری بودجه، افزایش تورم و افزایش فقر در جامعه می باشند، تلاش در نگه داری معیشت مردم داشته است. این در حالی است که افزایش یارانه‌ها تنها اثری مختصر‌زمان داشته و تورم‌های بالا به شدت تاثییر رفاهی یارانه‌های را خنثی می‌کرد. درحالی‌که نیروی تشدیدکننده کسری بودجه هم چنان فعال می بود. نگاهی به لایحه بودجه سال ۱۴۰۴ مشخص می کند که اعتبارات حمایتی در نظر گرفته شده معادل ۹۲۳ هزارمیلیارد تومان یعنی ۱۷درصد بودجه عمومی دولت است. به همین علت در سال‌های قبل تعداد بسیاری از کارشناسان به سیاست‌های حمایتی دولت انتقادات بسیاری داخل کرده‌اند.

سیاست هزینه‌زا

یکی از نخستین انتقادات واردشده به شیوه تخصیص و مقدار اعتبارات حمایتی در ایران، «غیرهدفمند» بودن و «فراگیر» بودن آن است. در کشورهای گوناگون، از یارانه‌های گوناگون به‌گفتن ابزاری برای حمایتاز اقشار زیاد فقیر جامعه منفعت گیری می‌شود. با این حال در ایران، سنگ‌بنای تخصیص یارانه به‌طوری گذاشته شد که با ماهیت مهم این ابزار در تعارض می بود و از سال۱۳۸۹ به سپس زیاد تر شهروندان ایرانی به یارانه‌بگیران تبدیل شدند. با این حال با گذشت زمان و یقیناً محدودیت منبع های دولت، این سیاست به‌علت تورم‌زایی، برای همه اقشار جامعه زیان‌آور است. به همین علت یکی از پیشنهاد‌های مهم کارشناسان آن است که اعتبارات حمایتی باید به‌صورت موثر به اقشار ضعیف همانند افرادی که در فقر شدید به سر می‌برند، داده شود. از آنجا که فقر در ایران تنها جنبه درآمدی ندارد، اعتبارات حمایتی باید به‌صورت غیر نقدی نیز برای حمایتاز افرادی که با فقر چندبعدی دست و پنجه نرم می‌کنند، اعطا شود. از آنجا که نقشه کلی این مسیر اشکار به نظر می‌رسد، پرسشی که وجود دارد آن است که این اصلاح ساختاری در چه قالبی باید انجام شود؟

ضربه به مطمعن شکننده

 متخصصان حوزه فقر اعتقاد دارند که یارانه نقدی بر رفاه افرادی که در دهک‌های میانی می باشند، تاثییر چندانی ندارد. به همین علت یکی از راه‌های تامین اعتبار مورد نیاز برای حمایتاز اقشار ضعیف جامعه، حذف یارانه دهک‌های میانی است. اما مسئله قابل‌دقت آن است که این عمل به مقبولیت سیاستی نسبی نیاز دارد. مطمعن مردم به دولت جهت می‌شود که این چنین کاری تبدیل شکل‌گیری نارضایتی‌های تازه نشود. از نظر دیگر این اصلاحات باید پشتوانه کارشناسی داشته باشد و در قالب یک بسته سیاستی شفاف اراعه شود.

این در حالی است که دولت در مردادماه بدون مراعات این مساله و بدون اراعه توضیحات ملزوم، یارانه ۳‌میلیون نفر را قطع کرده است. برای مثال مردم باید بدانند که ۹۲۰‌میلیارد تومان حاصل از قطع یارانه این افراد، به چه منظوری منفعت گیری خواهد شد. پیش از این اظهار شد که قرار است از منبع های حاصل از قطع یارانه ۳ پردرآمد جامعه برای اعطای کالابرگ منفعت گیری شود. اما اکنون یارانه افرادی که در دهک‌های پایین‌تری نیز بوده‌اند، قطع شده است. این مساله بر نااطمینانی حاضر به عمل های دولت دامن می‌زند و جهت می‌شود تا سیاست‌های سودمند نیز تبعات جدیدی به بار بیاورد. به همین علت دولت باید در زمان اجرای یک این چنین سیاستی به‌صورت شفاف عمل کند و اطلاعات ملزوم را به مردم بدهد.