ادبیات حاکم بر سخنان مسئولان به اختصاصی در دولت و مجلس طی روز‌های قبل به شکل ملموسی تحول کرده است. دیگر خبری از شعار‌های همیشگی مبنی بر بی‌تاثییر بودن سختی‌های خارجی یا مدیریت بی‌نقص بدون اتکا به متغیر‌های بیرونی نیست. مسعود پزشکیان، رئیس‌جمهور، در تازه ترین اظهارات خود با ادبیاتی صریح و بی‌پرده از امتحان سخت اینده، مدیریت دشوار با وجود کسری‌ها و ناترازی‌ها و دغدغه‌اش برای پاسخگویی در پیشگاه الهی سخن می‌گوید.

هم‌زمان در بهارستان نیز محسن زنگنه، عضو کمیسیون برنامه و بودجه مجلس، با صراحتی زیاد تر، پرده از حقیقت برمی‌دارد و می‌گوید که یک دوره سه ماهه سخت پیش رو داریم. این هم‌نوایی در اعتراف به سختی شرایط، نشانه‌ای آشکار از چالش‌های عمیق اقتصادی و ساختاری است که به علت تداوم مشکلاتهای منطقه‌ای و بین‌المللی به اوج خود رسیده‌اند. اما این صراحت لهجه دولت‌مردان چه معنایی برای جامعه دارد و پشت پرده این بازه وقتی دشوار چیست؟

چنبره ناترازی‌ها بر تن رنجور اقتصاد؛ بودجه جواب نمی‌دهد

حقیقت این است که دولت چهاردهم میراث‌دار مجموعه‌ای از ناترازی‌های انباشته‌شده در حوزه‌های انرژی، بانکداری، صندوق‌های بازنشستگی و از همه مهم‌تر، بودجه است. مسعود پزشکیان که با شعار واقع‌گرایی و تکیه بر نظرات کارشناسی روی کار آمد، اکنون در خط مقدم روبه رو با این مشکلاتها قرار دارد. او به صراحت می‌گوید که باید مملکت را با کسری‌ها و ناترازی‌ها اداره کنیم. این کسری‌ها وقتی خود را نشان خواهند داد که آمار‌های بهارستان حکایت از کم شدن ملموس درآمد‌های نفتی و مالیاتی سرزمین در ماه‌های ابتدایی سال دارند؛ بحرانی که قسمت عمده‌ای از آن به علت محاصره اقتصادی و لجستیکی شکل گرفته که فراتر از مرز‌ها برای سرزمین تشکیل شده است.

هنگامی دولت با کسری بودجه ساختاری روبه رو می‌شود، گزینه‌های روی میز برای اداره سرزمین محدودتر و سخت‌تر خواهد شد و در این چنین شرایطی، فراهم کالا‌های اساسی، دارو و نگه داری ارامش بازار کار آسانی نخواهد می بود. این همان نقطه‌ای است که مدیریت اجرایی سرزمین را در تنگنای شدیدی قرار داده است؛ به طوری که رئیس‌جمهور اعتراف می‌کند با این درگیری‌ها و تحریم‌ها، مدیریت سرزمین کار ساده‌ای نیست.

یک جنگ اقتصادی همه‌عیار؛ در تنگه هرمز چه می‌گذرد؟

برای فهمیدن عمیق‌تر چرایی اظهار حالت دشوار در ماه‌های اینده، باید به تحلیل اعضای کمیسیون برنامه و بودجه مجلس نگاه کرد که شرایط جاری را شدیدترین پیک جنگ با آمریکا توصیف می‌کنند. در این تقابل فرساینده، ایران تلاش کرده با تکیه بر اهرم‌های ژئوپلیتیک خود از جمله تنگه هرمز بر فرد روبه رو سختی داخل کند، اما در روبه رو، فرد روبه رو نیز با محاصره هوشمند و فشرده، مسیر‌های واردات و صادرات ایران را بیشتر از قبل محدود کرده است. این انسداد و محدودیت بی‌سابقه در مبادلات تجاری، مستقیماً گلوی درآمد‌های ارزی سرزمین را می‌فشارد و وقتی که صادرات نفت با چالش روبه رو شود و واردات مواد اولیه کارخانه‌ها و کالا‌های واسطه‌ای به سختی صورت گیرد، چرخ تشکیل کند شده و درآمد مالیاتی دولت نیز که به رونق بازار وابسته است، افت می‌یابد. این چرخه معیوب، تصویری آشکار از همان تنگنایی است که پاستور و بهارستان را به هشدار هم‌زمان واداشته است تا همه بدانند اداره سرزمین در این موقعیت تا چه حد پیچیده شده است.

از نه جنگ و نه صلح تا الزام تصمیم‌های بزرگ و سرنوشت‌ساز

یکی از با اهمیت ترین و راهبردی‌ترین جملات رئیس‌جمهور در روز‌های تازه، اصرار بر این مسئله می بود که باید از حالت نه جنگ و نه صلح خارج شویم. این عبارت، کلید واژه‌ای اساسی برای فهمیدن استراتژی دولت چهاردهم است، چرا که حالت نه جنگ و نه صلح یعنی معلق ماندن اقتصاد در فضای نااطمینانی و حالتی که در آن نه امکان برنامه‌ریزی طویل مدت برای گسترش وجود دارد و نه می‌توان اندوخته‌گذاران داخلی را به ماندن در بازار ترغیب کرد. در این حالت فرساینده، کسب‌وکار‌ها در بلاتکلیفی مطلق به سر می‌برند، نرخ ارز تحت تأثیر اخبار ضد و نقیض نوسان می‌کند و قسمت خصوصی ترغیب به اندوخته‌گذاری نمی‌شود.

دولت پزشکیان به این فهمیدن واقع‌بینانه رسیده است که این تعلیق، بیشتر از هر تحریمی می‌تواند پایه‌های اقتصادی سرزمین را سست کند و خروج از این حالت، نیازمند اتخاذ تصمیم‌های شجاعانه در حوزه سیاست خارجی، گشایش کانال‌های دیپلماتیک و حل‌وفصل بنیادین مناقشاتی است که سرزمین را در محاصره قرار داده‌اند. روشن است که دشمن تمایل دارد ایران را در همین حالت تعلیق و فرسایش نگاه دارد، اما پافشاری رئیس‌جمهور بر تحول این معادله، نشان از عزم دولت برای تعیین‌تکلیف اوضاع و آخر دادن به بلاتکلیفی بازار‌ها دارد.

صداقت با مردم، بهترین پادزهر برای روز‌های سخت

در بین این هشدار‌های دلواپس‌کننده، یک نقطه روشن و نزدیک وجود دارد و آن، رویکرد صادقانه دولت با افکار عمومی است. در دوره‌های قبل، بار‌ها ناظر بودیم که مسئولان تا آخرین لحظه وقوع یک بحران دست به نهان‌کاری می‌زدند یا عکس رویاگونه و بدون مشکلی از اقتصاد اراعه می‌دادند؛ رویکردی که نتیجه‌ای جز تخریب اندوخته اجتماعی و سلب مطمعن عمومی نداشت. اما ادبیات امروز مسعود پزشکیان، نشان‌دهنده یک چرخش عقلانی به سمت صداقت رسانه‌ای است. 

هنگامی رئیس‌جمهور به صراحت از امتحان سخت و دغدغه‌هایش برای فقر مردم سخن می‌گوید، در واقع در حال بازسازی پل‌های شکسته بین دولت و ملت است. در این شرایط، تیم خبر‌رسانی دولت باید با تشریح دقیق محدودیت‌ها، مردم را در جریان ناترازی‌های انرژی یا بودجه قرار دهد و اگر قرار است محدودیتی در مصرف یا قطعی‌های موقتی رخ دهد، باید از قبل و با زبان تکریم به مردم توضیح داده شود. این رویکرد به معنی دعوت به همراهی ملی بر پایه مطمعن است، چرا که مردم ایران بار‌ها ثابت کرده‌اند که اگر حس کنند مسئولان با آنها صادقند، سختی‌ها را تحمل می‌کنند. گفتن این حقیقت که چند ماه سخت در پیش داریم، زیاد محترمانه‌تر و عاقلانه‌تر از دادن قولهای بی‌سرانجامی است که چند هفته سپس خلاف آنها ثابت می‌شود و کسب‌وکار‌ها را غافلگیر می‌کند.

افق اینده؛ عبور از طوفان به شرط واقع‌گرایی

پزشکیان در سخنان خود به درستی اشاره کرد که نمی‌شود ادعا کنیم مسلمان هستیم ولی در فقر و گرفتاری و مشکلات دچار باشیم؛ این کلمات مشخص می کند که او عمق بحران معیشتی جامعه را لمس کرده و آن را یک چالش جدی برای مشروعیت و کارآمدی برداشت می‌کند. از نظر او، نجات سرزمین از این مشکلاتها و طوفان‌ها تنها یک فرمول دارد که همان وفاق، هم‌باوری و همراهی همه قشرها، قومیت‌ها و جنسیت‌ها است.

تحلیل داده‌های حاضر مشخص می کند که شرایط جاری پایدار نخواهد ماند و همان گونه که کارشناسان و نمایندگان مجلس اشاره کرده‌اند، با فرونشستن شعله‌های تنش‌های منطقه‌ای و باز شدن گره‌های دیپلماتیک، گشایش‌های اقتصادی نیز رخ خواهند داد؛ اما تا رسیدن به آن نقطه ارامش، سرزمین باید از این تنگنای چند ماهه عبور کند.

این دوران سخت، بیشتر از آنکه نیازمند حرکت‌های تند و تیز سیاسی یا مقصرتراشی باشد، نیازمند یک واقع‌گرایی شجاعانه در سطوح کلان تصمیم‌گیری و صبری آگاهانه در سطح جامعه است. دولت چهاردهم کارت‌های خود را روی میز گذاشته و با مردم از سختی‌های مسیر سخن حرف های و اکنون زمان آن است که با آخر دادن به حالت بلاتکلیف نه جنگ و نه صلح، افق روشن‌تری برای کسب‌وکار‌ها و زندگی روزمره مردم ترسیم شود تا این امتحان سخت، به ایستگاه پایانی مشکلاتهای پایدار تبدیل شود.