پدیده نوک‌زبانی: چرا کلمات از یاد می‌روند و راهکار‌های یادآوری
پروفسور لیز آبرامز، استاد زبان‌شناسی و علوم شناختی کالج پومونا، در سال ۲۰۱۷ به نیویورک تایمز گفت که هیچ‌کس در هیچ فرهنگ، زبان یا گروه سنی‌ای از این حالت معصوم نیست. حتی این اتفاق در میان افراد ناشنوا که با زبان اشاره صحبت می‌کنند نیز رخ می‌دهد.
چرا واژه‌فراموشی رخ می‌دهد؟
با وجود دهه‌ها تحقیق، تا کنون دقیقا مشخص نشده که چه چیزی باعث سندرم واژه‌فراموشی می‌شود. نظریه‌های اولیه در دهه‌های ۱۹۷۰ و ۱۹۸۰ بر این باور استوار بودند که مغز ابتدا کلمه‌ای نادرست اما از نظر واج‌شناختی شبیه را انتخاب می‌کند، مانند آبان به جای آبادان یا مهر به جای مهره. اما تا دهه ۱۹۹۰ شواهدی برای این نظریه یافت نشد و محققان به جستجوی پاسخ‌های دیگر پرداختند.
برخی محققان برای یافتن جواب به نظریه‌های تشکیل گفتار روی آوردند. اگرچه این حوزه پر از نظرات گوناگون است، اما محققان در یک مورد توافق دارند منفعت‌گیری از زبان یک فرآیند بسیار پیچیده است که در تعداد زیادی از نقاط امکان خطا وجود دارد.
آبرامز با استاد روان‌شناسی دانشگاه فلوریدا، دانیل دیویس، در مقاله‌ای در سال ۲۰۱۶ در مورد این سندرم نوشتند اگرچه نظریه‌ها متفاوت‌اند، اما به طور کلی موافق‌اند که سخنرانان باید چندین مرحله پردازش را قبل از آغاز گفتن یک کلمه و موفقیت در تشکیل گفتار تکمیل کنند.
آن‌ها توضیح دادند به طور خاص، گوینده ابتدا مفهوم مهمی را که باید بیان شود انتخاب می‌کند، سپس به فرآیند انتخاب واژگانی پرداخته و یک کلمه انتزاعی که بهترین بازتاب‌دهنده معنای مفهوم است و ویژگی‌های نحوی مناسب دارد را آشکار می‌کند. پس از انتخاب، کلمه انتزاعی در مرحله رمزگذاری آوایی وارد می‌شود تا قابل تلفظ گردد.
بر پایه این توضیحات، واژه‌فراموشی وقتی رخ می‌دهد که بخش اول فرآیند یعنی انتخاب کلمه انتزاعی مناسب به طور موفقیت‌آمیز کامل شده، اما بخش آخر که در آن کلمه به صدا تبدیل می‌شود، به پایان نرسیده است.
به گفته این محققان، شواهد غیر‌مستقیم جالبی برای این ایده وجود دارد این کار توضیح می‌دهد که چرا گاهی می‌توانیم حس کلی یک کلمه یا جزئیاتی همانند صدا‌های اول کلمه را به یاد بیاوریم، با اینکه خود کلمه را فرا‌موش کرده‌ایم. مطابق این نظریه، این نتیجه ناقص بودن فرآیند رمزگذاری آوایی است.
با این حال، بر پایه تحقیقات جدید‌تر، حتی این حس نزدیک بودن به کلمه و اینکه کلمه نوک زبانمان است، احتمالا یک توهم است.
آن کلری، استاد روان‌شناسی شناختی در دانشگاه ایالتی کلرادو، در مقاله‌ای در سال ۲۰۲۳ برای مجله نوشت مطالعه ما الگو‌های زیادی را نشان داد که به طور جمعی اعتبار دانسته‌های رایج در مورد رابطه بین حالت نوک‌زبانی و دسترسی ناقص به کلمه مورد نظر را زیر سوال می‌برد.
به عنوان مثال، او گفت که نه تنها افراد بیشتر گمان می‌کنند که یک جای خالی کامل بکشند تا ویژگی‌های جزئی یک کلمه را به یاد بیاورند، بلکه حتی وقتی آن ویژگی‌ها آشکار می‌شوند، بیشتر نادرست می‌کنند تا اینکه درست بگویند.
کلری افزود افراد هنگامی که فکر می‌کردند کلمه نوک زبانشان است، تمایل داشتند حس کنند ویژگی‌ای همانند صدا‌های اول را می‌دانند، حتی وقتی واقعا نمی‌دانستند. به عبارت دیگر، آن‌ها حس می‌کردند که صدا‌های اول کلمه مورد نظر را می‌دانند حتی اگر نتوانند به درستی آن را به یاد بیاورند. این نکته اشاره دارد که به احتمال زیاد بسیاری از توانایی‌های ذهنی ما در خصوص به یاد داشتن بخشی از کلمه توهم باشد.
آیا می‌توان جلوی واژه‌فراموشی را گرفت؟
هرچند تا کنون علت این سندرم به طور کامل مشخص نیست، اما الگو‌های مشخصی وجود دارد که نشان می‌دهد کدام کلمات بیشتر دچار این حالت می‌شوند و در نتیجه تکنیک‌های خاصی وجود دارد که می‌تواند به مقابله با این اتفاق کمک کند.
آبرامز در سال ۲۰۱۷ گفت که دو نوع کلمه وجود دارد که بیشتر در نوک زبان گیر می‌کنند اسم‌های خاص و کلماتی که کمتر از آن‌ها استفاده می‌کنیم.
به همین دلیل، تا زمانی که کلمات مربوط به اشیاء روزمره را به‌طور مکرر فرا‌موش نمی‌کنید، نباید بیش از حد نگران حالت‌های گاه‌به‌گاه واژه‌فراموشی باشید. هرچند این حالت‌ها با افزایش سن بیشتر می‌شوند، اما به‌طور کلی به تنه‌ایی نشانه‌ای از چیزی جدی همانند بیماری آلزایمر یا زوال عقل نیستند.
آبرامز گفت که اگر نام مداد را فرا‌موش کنید، این نشانه خوبی نیست. اما اگر نتوانید کلماتی همانند قسطنطنیه یا ترمودینامیک را به یاد بیاورید، این کاملا طبیعی است.
آبرامز در سال ۲۰۱۳ در ویدئویی برای انجمن روان‌شناسی آمریکا چند تاکتیک برای کمک به یادآوری کلمات را آموزش داد. او می‌گوید افراد طبق معمول تلاش می‌کنند برای آشکار کردن کلمه، حرفی که با آن آغاز می‌شود را به یاد بیاورند. به نظر من این هجای اولیه است که واقعا می‌تواند کلیدی باشد.
او در ادامه گفت اگر فکر می‌کنید صدا‌های اول را می‌دانید، سپس تلاش کنید صدا‌های بعدی را اضافه کنید. برای مثال اگر صدا‌های اول ل است، در ادامه فکر کنید که آیا کلمه با لا، لی یا لو آغاز می‌شود. شما با این نوع جستجو امکان یافتن کلمه مورد نظر خود را دارید.