درآمد نجومی ترکیه با تجارت چهره‌ها؛ دومین صادرکننده سریال در جهان
این پیروزی اقتصادی، لزوماً به معنای پیروزی هنری نیست. تعداد زیادی از آثار تولیدشده در ترکیه به دلیل ضعف فیلمنامه، استناد به کلیشه‌های تکراری و روایت‌های احساسی سطحی، مورد انتقاد قرار می‌گیرند.
با این حال، درآمدی نجومی از صادرات سریال‌ها، جذب مخاطب بین‌المللی و تبدیل بازیگران به برندهای جهانی، این صنعت را همچنان پابرجا نگه داشته است.
🔗 بیشتر بخوانید: «اوپنهایمر» و «باربی» مدعیان کسب جایزه بهترین فیلمنامه سال
در این گزارش به تحلیل عوامل درآمدزایی صنعت سریال‌سازی ترکیه می‌پردازیم.
صادرات سریال‌های ترکیه؛ یک تجارت میلیاردی
از تلویزیون محلی تا ۱۹۰ سرزمین جهان
🔗 بیشتر بخوانید: ضبط سریال «پایتخت۷» اغاز شد/ ویدئو_آینده
ترکیه پس از آمریکا، دومین صادرکننده بزرگ سریال‌های تلویزیونی در جهان است. سریال‌های ترکی در سرزمین‌های گوناگون، به‌اختصاص در خاورمیانه، آمریکای لاتین، بالکان، آسیای مرکزی و حتی بخش‌هایی از اروپا و آسیا، پخش می‌شوند.
همه این‌ها در شرایطی است که درآمد ترکیه از صادرات سریال‌ها به بیش از ۶۰۰ میلیون دلار در سال رسیده است. این رقم نشان می‌دهد بخش بزرگی از اقتصاد سرگرمی این کشور، بر صادرات محتوا استوار است، نه بر کیفیت درونی آثار. آنچه بدیهی است، عدم وجود فیلمنامه قوی و حتی نبود پایه‌ای مستحکم به نام نویسنده است که محتوای سریال‌های ترکی را از منظر هنری غیرقابل دفاع کرده است. اما مراعات قواعد تجارت، برنده ترکان در این فرآیند بوده است.
🔗 بیشتر بخوانید: یک شخصیت سیمپسون ها بعد از ۳۴ سال از سریال حذف شد_آینده
سریال‌های ترکی با بهره‌گیری از درام‌های احساسی و عاشقانه که برای بینندگان عام جذابیت بالایی دارند، کیفیت بصری بالا با فیلم‌برداری حرفه‌ای و استفاده از لوکیشن‌های مجلل به دلیل امکانات فنی بهتر، و بازاریابی هوشمندانه و توزیع گسترده در پلتفرم‌های بین‌المللی، توانسته‌اند یکی از بزرگترین تجارت‌ها در حوزه سریال‌سازی را شکل دهند. فروش شگفت‌انگیز سریال‌ها و قراردادها، باعث شده تهیه‌کنندگان و شرکت‌های فعال در این حوزه، درآمد چند برابری بودجه خود را داشته باشند و بتوانند کیفیت فنی را با خرید تجهیزات پیشرفته حفظ کنند. این در حالی است که در سریال‌های ترکی، بهره‌گیری از لوکیشن‌های پرهزینه یا صحنه‌هایی که تولیدشان دشوار باشد، به ندرت دیده می‌شود یا اصلا وجود ندارد. در همین فضا و به دلایل ذکرشده، بازیگران نیز در این سرزمین مدام در حال تکرار یک فرمول ثابت می‌باشند، چرا که محتوا تغییری نمی‌کند و تنها لباس‌هایی است که برای هر بخش به تن می‌کنند که دگرگون می‌شود.
اشاره به این مطلب به این معنی نیست که بازیگران ترک قابلیت بازیگری ندارند؛ برعکس، در جامعه سریال‌سازی ترک بازیگران بسیار خوبی با بازی‌های دقیق وجود دارند، اما عدم وجود فیلمنامه باعث شده آنها نیز نتوانند دایره انتخابی مناسبی برای نشان دادن توانایی‌های خود داشته باشند.
اما نقاط قوت و ضعف این شرایط چیست؟ نقطه قوت این است که ترکیه به‌خوبی توانسته یک مدل تجاری برای فروش سریال‌هایش تدوین کند و از این طریق، سرمایه‌گذاری خارجی جذب نماید، اما điểm ضعف هنری این است که در تعداد زیادی از این سریال‌ها، فیلم‌نامه‌های ضعیف، شخصیت‌های سطحی و داستان‌های کلیشه‌ای، عامل کاهش ارزش هنری شده‌اند.
برندینگ بازیگران؛ بازیگران یا سفیران تجاری؟
یکی از استراتژی‌های مهم صنعت سریال‌سازی ترکیه، تبدیل بازیگران به برندهای تجاری است. برخلاف هالیوود که کیفیت بازی و توانایی‌های هنری تعیین‌کننده موفقیت یک هنرپیشه است، در ترکیه ظاهر دلنشین و محبوبیت در اینستاگرام، مهم‌تر از مهارت بازیگری تلقی می‌شود. تعداد زیادی از بازیگران معروف ترکیه، نه تنها به عنوان بازیگر، بلکه به عنوان سفیر برندهای بین‌المللی فعالیت می‌کنند. اوضاع به گونه‌ای شده که بازیگران ترک بیشتر از اینکه در سریال‌ها بدرخشند، در رویدادهای مربوط به مد، پوشش و مهمانی‌های بین‌المللی مرتبط با مدلینگ حضور دارند. صحنه‌های جهانی مرتبط با مد و لباس، بسیار مورد توجه قرار می‌گیرند و حضور بازیگران در این صحنه‌ها می‌تواند نشان‌دهنده جهانی‌شدن آنها باشد، اما سوالی که پیش می‌آید این است که آیا بازیگران ترک می‌توانند با همین شدت در جشنواره‌های سینمایی که بازیگران بزرگ در آن به رقابت می‌پردازند حضور یابند؟ همین موضوع باعث می‌شود هویت هنری آنها از منظر سفیر تجاری که برای شرکت‌های داخلی پول‌سازی می‌کند، با بازیگری که شبانه‌روز برای هنر وقت می‌گذارد، تفکیک آشکاری داشته باشد. این در حالی است که این سفیران تجاری دقیقاً در حد بزرگترین بازیگران جهان می‌توانند درآمدزایی کنند.
مثال‌هایی از چهره‌های تجاری‌شده می‌توان به بوراک اوزچیویت اشاره کرد که چهره تبلیغاتی برندهای خاورمیانه‌ای است و قراردadsهای چندمیلیون دلاری با شرکت‌های عربی در حوزه تبلیغات دارد.
جان یامان بازیگر دیگر ترک است که اتفاقاً به دلیل چهره‌اش محبوبیت خوبی در ایتالیا دارد، او نیز با همکاری با برندهای لوکس، حضور در تبلیغات جهانی خود را در این بازی حفظ می‌کند.
توبا بویوک‌اوستون، چهره شناخته‌شده ترکی در حوزه مدلینگ در فرانسه است و در جشنواره‌های بین‌المللی مد حضور داشته است.
هانده ارچل نیز یکی از پربازدیدترین چهره‌های اینستاگرام ترکیه است که با پرطرفدارترین برندهای زیبایی و مد همکاری دارد و به یک چهره جهانی در این حوزه تبدیل شده است.
تصویری از بوراک اوزچیویت
از جنبه مثبتی، بازیگران ترک به عنوان یک برند شخصی، فراتر از سینما و تلویزیون درآمد کسب می‌کنند، اما از سوی دیگر تعداد زیادی از این بازیگران به جای ترقی توانایی‌های هنری، تمرکز خود را بر تبلیغات، مدلینگ و شبکه‌های اجتماعی گذاشته‌اند.
ورود نتفلیکس و تحول مدل اقتصادی سریال‌های ترکیه
با ظهور پلتفرم‌های استریمینگ همانند نتفلیکس، آمازون پرایم و دیزنی پلاس، مدل توزیع سریال‌های ترکی دگرگون شده است.
نتفلیکس با سرمایه‌گذاری روی سریال‌های ترکی مانند «حافظ» (The Protector)، «هدیه» (The Gift) و «از دست کی فرار می‌کردیم؟» (Who Were We Running From?) تلاش کرده این محتوا را به بازار جهانی برساند.
اما این همکاری چالش‌هایی هم داشته است:
مدت زمان اپیزودها در سریال‌های ترکی که در تلویزیون پخش می‌شود، ۹۰ تا ۱۲۰ دقیقه است که این اصلا با استانداردهای بین‌المللی همخوانی ندارد و برای آنها مناسب نیست. هرچند که در آثار دیجیتال تلاش در کوتاه‌کردن زمان هر بخش وجود دارد، اما آن تحولی که باید رخ دهد، اتفاق نیفتاده است. از طرف دیگر سانسور و محدودیت‌های محتوایی، مانع از ساخت داستان‌های چالش‌برانگیز شده است. نکته دیگر این است که رقابت با محتوای باکیفیت‌تر از آمریکا، کره و اروپا، دیده شدن سریال‌های ترک را سخت‌تر کرده است.
نقطه قوت این ماجرا این است که پلتفرم‌های دیجیتال به صنعت سریال‌سازی ترکیه امکان داده‌اند تا به بازارهای تازه دسترسی پیدا کنند، اما تاکنون تعداد زیادی از سریال‌های ترکی، به دلیل وابستگی به فرمول‌های سنتی، در بازار جهانی نتوانسته‌اند جایگاه قوی بدست آورند.
تصویری از سریال «هدیه»
ضعف فیلمنامه و کلیشه‌های تکراری
یکی از مهم‌ترین انتقادات به سریال‌های ترکی، ضعف در نوشتار و استناد به کلیشه‌های فرسوده است. بیشتر این سریال‌ها بر محور موضوعاتی همچون عشق‌های ممنوعه، خیانت، انتقام و درام خانوادگی می‌چرخند و کمتر شاهد خلاقیت در داستان‌پردازی هستیم. اما چرا این کلیشه‌ها همچنان کار می‌کنند؟ یکی از دلایل این است که مخاطبان در خاورمیانه و آمریکای لاتین، به درام‌های احساسی علاقه دارند.
از طرف دیگر سریال‌های طولانی، زمان بیشتری برای تبلیغات و کسب درآمد فراهم می‌کنند.
این نکته نیز قابل تأمل است که در هر حال فرمول‌های آزموده‌شده، کم‌ریسک‌تر و تجاری‌تر هستند، به همین دلیل ترکان به دنبال تحول در آن نیستند.
درست است که این سبک سریال‌ها همچنان مخاطب دارند و فروش خوبی می‌کنند، اما فقدان نوآوری باعث شده سینمای ترکیه در سطح جهانی به جدیت گرفته نشود. آنچه بسیار جدی است، این مورد است که چنین شبه فیلم‌نامه‌هایی اصلا نمی‌تواند ارزش هنری داشته باشد و حتی در سطح برخی آثار ضعیف بین‌المللی نیز قرار نگیرند.
نقش دولت ترکیه در صنعت سریال‌سازی
سینمای ترکیه تنها یک تجارت نیست، بلکه ابزاری برای دیپلماسی فرهنگی نیز محسوب می‌شود.
دولت ترکیه از سریال‌هایی همانند «قیام ارطغرل» و «عثمان» برای ترویج تاریخ عثمانی و ایدئولوژی ملی‌گرایانه بهره برده است.
تصویری از سریال «عثمان»
این سریال‌ها تأثیر مستقیمی بر صنعت توریسم ترکیه داشته‌اند. تعداد زیادی از گردشگران خارجی به دلیل تماشای سریال‌های محبوب، به شهرهایی همانند استانبول، کاپادوکیه و بودروم سفر می‌کنند.
چون سریال‌ها به جذب گردشگر و افزایش نفوذ فرهنگی ترکیه کمک می‌کنند، دولت از این راه حمایت جدی می‌کند، اما از منظر دیگر برخی سریال‌ها بیشتر شبیه تبلیغات سیاسی هستند تا آثار هنری مستقل.
به طور کلی می‌توان گفت تجاری‌سازی بازیگران و برندینگ آنان، مدل صادرات سریال و جذب سرمایه خارجی، همکاری با نتفلیکس و ورود به بازارهای تازه و بهره‌گیری از سینما به عنوان ابزار قدرت نرم و دیپلماسی فرهنگی، علل درآمد نجومی ترک‌ها در داخل و خارج شده است، اما این پیروزی اقتصادی، همیشه به معنای پیروزی هنری نیست.