بیشترین افزایش سطح دریاها و اقیانوس‌ها در سه دهه اخیر
بر اساس اخبار منتشر شده، این افزایش ناشی از انبساط حرارتی آب دریاها و ذوب یخچال‌ها و صفحات یخی است که تهدیدی برای غرق شدن مناطق خشکی و بروز پدیده‌های جوی شدید محسوب می‌شود.
نادیا وینوگرادووا شیفر، پژوهشگر ناسا، بیان کرد: «با توجه به اینکه سال ۲۰۲۴ گرم‌ترین سال ثبت‌شده تا به امروز شناخته می‌شود، اقیانوس‌ها نیز تحت تأثیر این گرما منبسط شده و به بالاترین سطح خود در طول سه دهه گذشته رسیده‌اند».
🔗 بیشتر بخوانید: راز نهان ذوب مس در ایران باستان بعد از ۵ هزار سال آشکار شد_آینده
بر اساس تحلیل‌های ناسا، نرخ سالانه افزایش سطح دریا به ۵.۹ میلی‌متر رسیده است، در حالی که پیش‌بینی‌ها مقدار ۴.۳ میلی‌متر را نشان می‌دادند. به طور کلی، در طول ۳۰ سال گذشته، سرعت افزایش سطح دریا دو برابر شده و از سال ۱۹۹۳ که ثبت داده‌ها با ماهواره‌ها آغاز گردید، سطح آب‌های جهانی حدود ۱۰ سانتی‌متر بالا رفته است.
عوامل اصلی افزایش سطح دریا
افزایش سطح دریا در مقیاس جهانی نتیجه‌ی دو فرآیند اصلی است: انبساط حرارتی آب اقیانوس‌ها و افزودن آب ناشی از ذوب یخ‌های خشکی. اقیانوس‌ها بیش از ۹۰ درصد از گرما ناشی از اثر گلخانه‌ای را جذب می‌کنند؛ در نتیجه دمای آب بالا رفته و حجم آن افزایش می‌یابد. همزمان، یخچال‌های گرینلند، انتارکتیکا و یخچال‌های کوهستانی در سراسر جهان با سرعتِ فزاینده‌ای در حال ذوب هستند و آب تازه‌ی زیادی به اقیانوس‌ها اضافه می‌کنند.
🔗 بیشتر بخوانید: ازدواج می‌تواند ریسک چاقی مردان را ۳ برابر کند_آینده
پژوهش‌های ناسا و ادارۀ ملی اقیانوس و جو (NOAA) نشان می‌دهد که سهم انبساط حرارتی در افزایش سطح دریا در دهه‌های اخیر حدود ۴۰ تا ۵۰ درصد بوده، در حالی که ذوب یخ‌های خشکی سهم باقی‌مانده را تشکیل می‌دهد. با این حال، نرخ ذوب یخ در גרینلند و انتارکتیکا به‌ویژه در سال‌های اخیر شتاب یافته و انتظار می‌رود در سال‌های آتی سهم غالب را به خود اختصاص دهد.
شتاب در نرخ افزایش: از ۱.۴ به ۵.۹ میلی‌متر در سال
داده‌های ماهواره‌ای از سال ۱۹۹۳ تاکنون منحنیِ رو به رشدی را نشان می‌دهند. در اوایل دهه ۱۹۹۰، نرخ افزایش سطح دریا حدود ۱.۴ میلی‌متر در سال بود. این نرخ به تدریج افزایش یافت تا در دهۀ ۲۰۱۰ به حدود ۳.۳ میلی‌متر در سال رسید و اکنون بر اساس مشاهدات ۲۰۲۴، به ۵.۹ میلی‌متر در سال رسیده است. این شتاب نگران‌کننده است زیرا نشان می‌دهد که سیستم اقلیمی در حال عبور از نقاط آستانه (tipping points) است که می‌تواند فرآیندهای غیرخطی و غیرقابل‌برگشت را فعال کند.
🔗 بیشتر بخوانید: مورچه‌ها نیز جراحی قطع عضو انجام خواهند داد!_آینده
تأثیرات منطقه‌ای و نابرابری جغرافیایی
افزایش سطح دریا در تمام سواحل یکسان نیست. عوامل متعددی شامل جریانات اقیانوسی، تغییرات جاذبه ناشی از توزیع كتلة یخ، و حرکات تکتونیکی و رسوبی باعث می‌شوند برخی مناطق افزایش بیشتری را تجربه کنند. برای مثال، سواحل شرقی ایالات متحده، خلیج مکزیک، و بخش‌هایی از سواحل آسیای جنوب شرقی افزایش‌های بالاتر از میانگین جهانی را گزارش کرده‌اند. در مقابل، برخی مناطق اسکاندیناوی به دلیل ارتقای زمین پس‌یخچالی (glacial isostatic adjustment) افزایش کمتری یا حتی کاهش نسبی سطح دریا را می‌بینند.
جزایر کوچک در اقیانوس آرام و اقیانوس هند، مانند مالدیو، تуваلو، و مارشال، در خط مقدم تهدید قرار دارند. برای این کشورها، افزایش حتی چند سانتی‌متری می‌تواند به معنای غرق شدن زمین‌های کشاورزی، آلودگی آب‌های زیرزمینی با آب شور، و در نهایت غیرقابل سکونت شدن جزایر باشد.
خطر برای شهرهای ساحلی و زیرساخت‌ها
بیش از ۴۰ درصد جمعیت جهان در فاصله کمتر از ۱۰۰ کیلومتر از ساحل زندگی می‌کنند. شهرهای متروپولیتن بزرگ نظیر شنگهای، مومبای، جاکارتا، میامی، و راوتردام در معرض خطر مستقیم قرار دارند. افزایش سطح دریا نه تنها خطر سیلاب دائمی را به همراه دارد، بلکه شدت و فرکانس سیلاب‌های ناشی از طوفان‌های ساحلی (storm surges) را نیز افزایش می‌دهد. یک طوفان معمولی که در گذشته باعث سیلاب محدود می‌شد، اکنون با سطح دریا بالاتر، می‌تواند آسیب‌های گسترده‌تری وارد کند.
زیرساخت‌های حیاتی مانند بندرها، نیروگاه‌ها، تصفیه‌خانه‌های فاضلاب، و شبکه‌های حمل‌ونقل در سطح پایین قرار دارند و بسیار آسیب‌پذیرند. هزینه‌های سازگارسازی و حفاظت از این زیرساخت‌ها برآوردها بر حسب تریلیون دلار در قرن فعلی تخمین زده شده است.
آسیب به اکوسیستم‌های ساحلی
اکوسیستم‌های ساحلی شامل جنگل‌های مانگروف، بسترهای گیاهان دریایی، و مرجان‌ها نقش حیاتی در حفاظت از سواحل، ذخیره کربن، و تامین معیشت میلیون‌ها انسان ایفا می‌کنند. افزایش سریع سطح دریا به این اکوسیستم‌ها فرصت کافی برای مهاجرت یا سازگاری نمی‌دهد. مانگروف‌ها که می‌توانند با تجمع رسوب با افزایش سطح دریا سازگار شوند، در بسیاری از مناطق به دلیل سدسازی، استخراج رسوب، و توسعه ساحلی، دچار تنه‌زنی شده و نمی‌توانند با سرعت فعلی افزایش سطح دریا همگام شوند.
مرجان‌ها نیز تحت دو تهدید همزمان گرما و افزایش سطح دریا قرار دارند. اگرچه مرجان‌ها می‌توانند به صورت عمودی رشد کنند، اما نرخ افزایش فعلی سطح دریا در بسیاری از مناطق از حداکثر نرخ رشد مرجان‌ها فراتر رفته است.
پیش‌بینی‌های آینده: سناریوهای مختلف
گزارش‌های پنل بین‌دولتی تغییر اقلیم (IPCC) سناریوهای مختلفی را برای افزایش سطح دریا تا سال ۲۱۰۰ ارائه کرده‌اند. در سناریوی با انبعاث بالا (SSP5-8.5)، افزایش سطح دریا تا پایان قرن بین ۰.۶۳ تا ۱.۰۱ متر پیش‌بینی می‌شود. با این حال، بسیاری از محققان معتقدند که این برآوردها محافظه‌کارانه هستند، زیرا فرآیندهای ناپایداری صفحات یخ (مانند انهدام یخچال تویتس در انتارکتیکا غربی) در مدل‌ها به درستی گنجانده نشده‌اند. برخی مطالعات احتمال افزایش ۲ متر یا بیشتر تا سال ۲۱۰۰ را در صورت ادامه روند فعلی انبعاثات مطرح کرده‌اند.
در درازمدت، حتی اگر دما ثبات یابد، سطح دریا به دلیل تأخیر در پاسخ‌دهی اقیانوس‌ها و صفحات یخ، قرن‌ها افزایش خواهد یافت. تعهدات اقلیمی پاریس که هدف محدود کردن گرمایش به ۱.۵ یا ۲ درجه سانتی‌گراد را دارد، می‌تواند نرخ افزایش را کند کند، اما نمی‌تواند آن را متوقف سازد.
استراتژی‌های سازگاری و کاهش آسیب‌پذیری
مقابله با افزایش سطح دریا نیازمند رویکردی ترکیبی از کاهش انبعاثات (mitigation) و سازگاری (adaptation) است. اقدامات سازگاری شامل:
- محافظت سخت: ساخت دیوارهای دریایی، سدهای طوفانی، و دروازه‌های سیلاب (مانند پروژه MOSE در ونه یا سد تمز در لندن).
- محافظت نرم و مبتنی بر طبیعت: احیای جنگل‌های مانگروف، بسترهای نمک‌زار، و دامن‌های مرجانی که به عنوان بافر طبیعی عمل می‌کنند.
- برنامه‌ریزی فضایی و مدیریت انسحاب: محدودسازی توسعه در مناطق پرخطر، انتقال جمعیتی برنامه‌ریزی شده (managed retreat)، و تغییر کاربری اراضی.
- ارتقای زیرساخت‌ها: بالا بردن جاده‌ها، محافظت از شبکه‌های برق و آب، و طراحی ساختمان‌های مقاوم در برابر سیلاب.
مهم‌ترین اصل در سازگاری، «سازگاری پیشگیرانه» است؛ یعنی اقدام قبل از وقوع فاجعه، که هم ارزان‌تر و هم عادلانه‌تر است.
عدالت اقلیمی و مسئولیت مشترک اما متمایز
کشورهای در حال توسعه و جزایر کوچک، که کمترین سهم را در انبعاثات تاریخی داشته‌اند، بیشترین آسیب را می‌بینند. این موضوع در مذاکرات اقلیمی بین‌المللی تحت عنوان «آسیب و زیان» (Loss and Damage) مورد بحث قرار گرفته است. در کنفرانس‌های اخیر طرفین (COP27 و COP28) توافق‌هایی بر سر تأسیس صندوقی برای جبران آسیب‌های ناشی از تغییر اقلیم در کشورهای آسیب‌پذیر حاصل شد، اما تأمین مالی و مکانیزم‌های اجرایی همچنان چالش‌برانگیز است.
نقش فناوری و نظارت ماهواره‌ای
ادامه مشاهدات ماهواره‌ای (مانند سری ماهواره‌های سنتینل-۶ مایکل فрайلیچ، جیزات-۳، و مisiaن‌های آتی SWOT) برای رصد دقیق تغییرات سطح دریا، شناسایی نقاط داغ، و اعتبارسنجی مدل‌های اقلیمی ضروری است. داده‌های باز و در دسترس به محققان، سیاست‌گذاران، و جوامع محلی قدرت می‌بخشد تا تصمیمات مبتنی بر شواهد بگیرند.
نتیجه‌گیری: اقدام فوری و مستمر ضروری است
رکورد ۲۰۲۴ به عنوان بیشترین افزایش سطح دریا در سه دهه اخیر، زنگ خطر است که نادیده گرفتن آن هزینه‌های انسانی، اقتصادی، و اکولوژیک عظیم به دنبال خواهد داشت. علم به ما می‌گوید که چه اتفاقی در حال روی دادن است و چه چیزی در آینده منتظر ماست. سیاست‌گذاری باید با سرعت و مقیاس متناسب با تهدید واکنش نشان دهد: کاهش سریع و عمیق انبعاثات گازهای گلخانه‌ای، سرمایه‌گذاری گسترده در سازگاری عادلانه، و حمایت از جوامعی که در خط مقدم این بحران قرار دارند. هر دهم درجه از جلوگیری از گرمایش و هر میلی‌متر از کاهش نرخ افزایش سطح دریا، مهم است.