رکوردهای شگفت دلار و طلا/ پیامدهای فعال سازی مکانیزم ماشه برای ایران چیست؟_آینده

جمعه ۲۸ شهریورماه ۱۴۰۴، کره جنوبی به گفتن رئیس دوره‌ای شورای امنیت سازمان ملل به پیشنهاد تروئیکای اروپایی عمل به تنظیم و به رای گذاشتن قطعنامه‌ای با مقصد فعال سازی مکانیزم ماشه کرد.

 بر پایه فرمول پیچیده‌ اراعه شده از سمت طرف اروپایی در این قطعنامه پیشنهادی، نه نوشته «برگشت تحریم‌های ایران»، بلکه «تمدید معافیت تحریم‌های ایران» به رای گذاشته شد. مسئله کلیدی در این ابتکار آن است که عملا روسیه و چین امکان «وتو» این چنین طرحی را از دست خواهند داد.

احتمالا به همین علت مسکو- پکن با انتشار کردن بیانیه رسمی اظهار کردند که دولت‌های اروپایی به علت عدم طی کردن مسیر طبیعی «مکانیزم حل اختلاف» بر پایه بندهای ۳۶ و ۳۷ برجام عمل «غیرقانونی» انجام دادند. به گفتن دیگر ایران، روسیه و چین با تفسیری متفاوت از قطعنامه ۲۲۳۱ شورای امنیت و برجام اعتقاد دارند که تحریم‌های سازمان ملل احیا نشده و کشورهای عضو سازمان ملل نباید تعهدی برای اجرای آن داشته باشند. در سوی روبه رو آمریکا، تروئیکای اروپایی و اسرائیل با تفسیری متفاوت مدعی‌اند که ایران به تعهدات برجامی خود پایبند نبوده و با حرکت به سمت غنی‌سازی ۶۰ درصد یا افت سطح روابط با آژانس بین المللی انرژی اتمی عملا عرصه را برای فعال شدن مکانیزم ماشه، فراهم کرده است.

در این چنین شرایطی عملا دو تفسیر حقوقی کاملا متفاوت از فعال شدن مکانیزم ماشه در ادبیات رسمی دولت‌ها، اندیشکده‌ها و رسانه‌ها ظاهر شده است. در این کارزار قضیه اساسی آن است که در نهایت نه «برداشت حقوقی» بلکه این «اراده سیاسی» دولت‌ها است که می‌تواند عرصه اجرایی شدن یا نشدن مکانیزم ماشه را فراهم آورد. در داخل ایران، اما نگاه‌های متغیری به این بحران تازه در روابط ایران و غرب وجود دارد.

برخی احزاب سیاسی همانند جبهه پایداری تلاش دارند این نوشته را «خیانت» تیم مذاکره کننده هسته‌ای در دوران ریاست جمهوری حسن روحانی نشان دهند و برخی دیگر همانند جبهه اصلاحات فعال شدن مکانیزم ماشه را حاصل سنگ اندازی تندروها در یک دهه تازه می‌دانند! فارغ از این دعواهای داخلی، اما به نظر می‌رسد تحول شرایط حاکم بر نظام بین‌الملل، متهم شدن ایران به مداخله در جنگ اوکراین، قوت گیری مجدد ترامپ در کاخ سفید، واگذاری پرونده مهار ایران به دولت راستگرای نتانیاهو و جنگ ۱۲ روزه از جمله متغییرهای کلیدی در فرآیند فعال سازی مکانیزم ماشه بودند. با در نظر گرفتن همه این تفاسیر سوال مهم آن است که رخداد یاد شده چه پیامدهای سیاسی، اقتصادی و امنیتی برای سرزمین دارد.

بر پایه گزارش‌های آژانس بین‌المللی انرژی اتمی و شورای امنیت، این تحریم‌ها شامل ممنوعیت کامل بر صادرات تسلیحات، محدودیت‌های مالی گسترده و توقیف دارایی‌های مرتبط با برنامه هسته‌ای است. اکنون بر پایه برخی شواهد تهران دارای ۴۰۰ کیلوگرم اورانیوم غنی‌شده ۶۰ درصد می‌باشد که فاقد توجیه غیرنظامی است. این کار دسترسی آژانس به تأسیسات هسته‌ای را بر پایه قانون تازه مجلس شورای اسلامی محدود کرده است. از منظر اقتصادی این مکانیزم تبدیل تشدید سختی بر صادرات نفت ایران می‌شود؛ در حالی که تحریم‌های یک‌جانبه آمریکا از ۲۰۱۸ صادرات نفت را به نزدیک به ۱.۵ میلیون بشکه در روز محدود کرده، برگشت تحریم‌های سازمان ملل می‌تواند دسترسی به بازارهای آسیایی را نیز مختل کند و درآمدهای ارزی را تا ۲۰-۳۰ درصد افت دهد. یقیناً در زمان یاد شده چینی‌ها نشان دادند که با وجود تحریم‌های وزارت خزانه داری آمریکا هم چنان حاضر به خرید نفت از ایران می باشند. اقتصاد ایران با مکانیزم‌های ضدتحریم همانند تنوع‌بخشی به تجارت با روسیه و چین، مقاوم‌تر شده، اما شوک روانی اولیه علتافت ۱۰-۱۵ درصدی قیمت ریال شده است. این نوشته در افزایش قیمت ارز تا سقف ۱۰۷ هزار تومان قابل مشاهده است.

با این حال، تأثیر کلی محدودتر از تحریم‌های آمریکا است، چون کشورهای همانند چین و روسیه اجرای کامل را نادیده خواهند گرفت. این حالت، اندوخته‌گذاری خارجی را بازمی‌گرداند به سطح پیش از برجام (کمتر از ۲ میلیارد دلار سالانه) و تورم را به بالای ۴۰ درصد می‌رساند، که نیازمند سیاست‌های پولی سریع از سوی بانک مرکزی است. در نهایت، فعال‌سازی ماشه، رشد اقتصادی ۲ الی ۳ درصدی ایران را متوقف و آن را به حالت «صفر» یا منفی باز می‌گرداند.

تهران فعال سازی مکانیزم ماشه را «غیرقانونی و تهاجمی» خوانده و شورای عالی امنیت ملی ایران هشدار داده که همکاری با آژانس بین المللی انرژی اتمی را تعلیق خواهد کرد. گزارش تازه الجزیره مشخص می کند که این مکانیزم دیپلماسی را قفل کرده و گمان خروج ایران از پیمان «منع اشاعه تسلیحات اتمی» را افزایش می‌دهد. این نوشته می‌تواند به گفتن اهرم برای مذاکرات مستقیم با آمریکا عمل کند، اما در مختصر‌زمان روابط با اروپا را به سطح پیش از ۲۰۱۵ بازمی‌گرداند. در داخل این کار سختی بر دولت پزشکیان را تشدید می‌کند، در حالی که جریان میانه رو به جستوجو تعدیل فضا می‌باشند، جناح‌های تندرو خواستار جواب‌های تهاجمی می باشند.

از منظر جهانی این عمل اعتبار رژیم عدم اشاعه را زیر سوال برده و شکاف بین غرب- شرق را عمیق‌تر می‌کند. مسکو- پکن این عمل را را «غیرقانونی» دانسته و امکان پذیر اجرای تحریم‌ها را نادیده بگیرند، که تبدیل دوگانگی در اجرای قطعنامه‌های سازمان ملل می‌شود. مکانیزم ماشه می‌تواند فرصتی برای مذاکرات تازه در حاشیه مجمع عمومی سازمان ملل تشکیل کند، اما بدون پیشرفت ایران را به سمت ائتلاف‌های ضدغربی با محور مقاومت سوق می‌دهد.

این چنین رخداد یاد شده پیامدهای امنیتی عمیقی برای ایران به همراه دارد و خطر تشدید درگیری‌های منطقه‌ای را افزایش می‌دهد. بر پایه قطعنامه‌های احیاشده (۱۶۹۶ تا ۱۹۲۹)، ممنوعیت بر انتقال تسلیحات و فعالیت‌های موشکی برنامه دفاعی ایران را محدود می‌کند. آژانس در گزارش خود در ماه ژوئن سال جاری قبول کرد که تهران هزاران سانتریفیوژ پیشرفته را فعال کرده، که بعد از حملات ژوئن مکان آنها ناشناخته مانده است.

این کار ریسک اشاعه هسته‌ای را بالا برده و می‌تواند به گفتن توجیه برای عمل های پیشگیرانه زیاد تر غرب عمل کند، همان گونه که گزارش موسسه «واشنگتن» هشدار می‌دهد که ماشه «دکمه توقف اضطراری» مذاکرات است و امکان پذیر ایران را به سمت تسریع برنامه هسته‌ای سوق دهد. در نگاه امنیتی تعلیق همکاری با آژانس، نظارت بین‌المللی را از بین برده و تنش با اسرائیل را تشدید می‌کند. در داخل سرزمین، اما این کار امنیت ملی را تهدید می‌کند، چون امکان پذیر عرصه ساز شوک‌های اقتصادی و اعتراضات معیشتی بعد از افت ارز پول ملی شود.