ارتباط کووید طولانی‌مدت با افزایش خطر زوال‌عقل و آلزایمر
تحقیقات جدید نشان می‌دهد که افراد سال‌خورده که دچار کووید طولانی‌مدت شده‌اند، نشانه‌هایی از ضعف شناختی مشابه مراحل اولیه زوال‌عقل یا بیماری آلزایمر را نشان می‌دهند. دکتر گابریل دو اراوسکوین، متخصص مغز و اعصاب، بر اساس مطالعه‌ای بر روی ۴۰۰۰ بیمار بالای ۶۰ سال که به کووید-۱۹ مبتلا شده بودند، اعلام کرد که یک‌سوم از این بیماران با معیارهای اختلال شناختی خفیف – پیش‌درآمد زوال‌عقل – روبرو هستند.
کووید طولانی‌مدت چیست؟
کووید طولانی‌مدت وضعیتی ناشناخته است که در آن افراد آلوده، ماه‌ها یا حتی سال‌ها پس از عفونت حاد، علائمی چون خستگی مزمن، تنگی‌نفس و مشکلات حافظه را تجربه می‌کنند. داده‌های اولیه دکتر دو اراوسکوین حاکی از آن است که شیوع اختلال شناختی در این گروه چهار تا پنج برابر بیشتر از هم‌سنیانی است که علائم طولانی‌مدت ندارند.
🔗 بیشتر بخوانید: گربه‌ای با رنگ تازه که قبلاً هیچ زمان دیده نشده بود_آینده
شواهد علمی فزاینده
این نتایج با تحقیقات پیشین هم‌سو است. مطالعه‌ای گسترده در اوت سال گذشته که بر روی نزدیک به یک میلیون بیمار انجام شده بود، نشان داد دو‌سوم از افراد بالای ۶۵ سال که به دلیل کووید-۱۹ بستری شده بودند، دچار افت شناختی شدند. محققان معتقدند که التهاب ناشی از ویروس و آسیب‌های وعایی مغز می‌تواند فرآیندهای نوورترهی را تسریع کند.
دکتر دو اراوسکوین تأکید کرد که شناخت دقیق مکانیسم‌های این ارتباط، می‌تواند به توسعه استراتژی‌های پیشگیری و درمان برای محافظت از سلامت مغزی بیماران کووید طولانی‌مدت کمک کند.
🔗 بیشتر بخوانید: نخست وزیر چین خواستار کنترل هوش مصنوعی شد_آینده
مکانیسم‌های بیولوژیکی احتمالی
تحقیقات حاضر نشان می‌دهد که ویروس SARS-CoV-2 می‌تواند از طریق چندین مسیر بر سیستم عصبی مرکزی تأثیر بگذارد. یکی از نظریه‌های پیشرو، ورود مستقیم ویروس به مغز از طریق بویة زهری یا عبور از حائل مغز-خون است. مطالعات تشریحی بر روی مغز افراد فوت‌شده به کووید-۱۹، اثرات التهابی گسترده، نشت حائل مغز-خون و فعال‌سازی میکروگلیا (سلول‌های ایمنی مغز) را نشان داده‌اند. این التهاب مزمن می‌تواند منجر به تجمع پروتئین‌های سمی مانند آمیلوئید بتا و تاو شود که نشانگرهای اصلی بیماری آلزایمر محسوب می‌شوند.
علاوه بر التهاب مستقیم، هیپوکسی (کمبود اکسژن) ناشی از عفونت ریه شدید، استرس اکسیداتیو و اختلال در عملکرد میتوکندری نورون‌ها، می‌تواند آسیب‌های عصبی را تشدید کند. برخی محققان معتقدند که کووید-۱۹ در افراد مستعد ژنتیکی (مانند حاملین آلل APOE4)، فرآیندهای نوورترهی را چندین دهه زودتر آغاز می‌کند.
🔗 بیشتر بخوانید: سامانه «چشم کوسه» برای دوری از کوسه‌ها_آینده
تحقیقات طولانی‌مدت در حال انجام
دکتر دو اراوسکوین و تیمش در حال پیگیری یک کوهورت ۴۰۰۰ نفره برای حداقل پنج سال هستند. این مطالعه شامل ارزیابی‌های شناختی سالانه، تصویربرداری مغزی (MRI و PET اسکن) و بیومارکرهای مایع نخاع است. اهداف اصلی شامل تعیین نرخ پیشرفت از اختلال شناختی خفیف به زوال‌علم کامل، شناسایی بیومارکرهای پیش‌بین‌کننده و ارزیابی تأثیر واکسیناسیون و درمان‌های آنتی‌ویروسی بر نتایج عصبی است.
در سطح بین‌المللی، کنسرسیوم‌های بزرگ مانند “مبادرة بین‌المللی کووید و شناخت” (International COVID-Cognition Initiative) داده‌ها از بیش از ۳۰ کشور را گردآوری می‌کنند. نتایج اولیه این کنسرسیوم، منتشر شده در لانست نورولوژی در اوایل ۲۰۲۴، تأیید کرد که خطر زوال‌عقل در سال اول پس از عفونت کووید-۱۹، ۱.۵ تا ۲ برابر گروه کنترل است و این خطر تا دو سال پس از عفونت باقی می‌ماند.
تأثیر بر گروه‌های سنی مختلف
هرچند خطر اصلی در افراد بالای ۶۰ سال متمرکز است، شواهد نوین نشان می‌دهد که حتی جوانان نیز در خطر قرار دارند. مطالعه‌ای از دانشگاه آکسفورد بر روی ۱.۲ میلیون بیمار نشان داد که افراد ۱۸ تا ۵۰ ساله با کووید طولانی‌مدت، عملکرد شناختی معادل ۱۰ سال کهولتگی را تجربه می‌کنند. این یافتن نگران‌کننده است زیرا نشان می‌دهد ویروس می‌تواند ذخیره شناختی (cognitive reserve) را در تمام سنین کاهش دهد.
در کودکان و نوجوانان، اگرچه زوال‌علم نادر است، اما گزارش‌های «مه مغزی» مداوم، اختلال تمرکز و کاهش عملکرد تحصیلی رایج شده‌اند. الأكاديمية آمریکایی طب کودکان توصیه کرده که کودکان با علائم طولانی‌مدت بیش از ۱۲ هفته، برای ارزیابی نورولوژیکی و شناختی ارجاع داده شوند.
استراتژی‌های پیشگیری و مدیریت
با توجه به عدم وجود درمان قطعی برای زوال‌علم، پیشگیری از عفونت شدید کووید-۱۹ اولویت اول است. واکسیناسیون کامل، شامل دوزهای تقویت‌کننده، خطر بستری و کووید طولانی‌مدت را به طور قابل‌توجهی کاهش می‌دهد. مطالعه‌ای از اسرائیل روی ۳ میلیون نفر نشان داد که واکسیناسیون سه‌دوزه، خطر کووید طولانی‌مدت را ۶۰ تا ۷۰ درصد کاهش می‌دهد.
برای بیماران مبتلا به کووید طولانی‌مدت، رویکردی چندرشته‌ای توصیه می‌شود:
- بازسازی شناختی (Cognitive Rehabilitation) با تمرین‌های حافظه، توجه و عملکرد اجرایی
- ورزش هوازی متوسطه که BDNF (عامل رشد عصبی مغزی) را افزایش می‌دهد
- رژیم غذایی مدیترانه‌ای غنی از آنتی‌اکسیدان و اسیدهای چرب اومگا-۳
- مدیریت اضطراب و افسردگی که اغلب همراه کووید طولانی‌مدت هستند و شناخت را بدتر می‌کنند
- نظارت منظم بر بیومارکرهای مغزی در افراد پرخطر
پیامدهای اجتماعی و اقتصادی
سازمان بهداشت جهانی برآورد می‌کند که بیش از ۶۵ میلیون نفر در جهان با کووید طولانی‌مدت زندگی می‌کنند. اگر حتی ۱۰ درصد این افراد دچار زوال‌علم پیش‌کوچک شوند، بار بیماری جهانی به شدت افزایش یابد. هزینه‌های مراقبت از بیماران زوال‌عالم، که در ۲۰۲۳ بیش از ۱.۳ تریلیون دلار برآورد شده، می‌تواند سیستم‌های بهداشت را فلج کند.
دولت‌ها و سازمان‌های بین‌المللی باید در تحقیقات طولانی‌مدت سرمایه‌گذاری کنند، مراکز تخصصی کووید طولانی‌مدت راه‌اندازی کنند و سیاست‌های حمایتی برای بیماران (مانند مرخصی بیماری طولانی‌مدت و یاری‌های ناتوانی) تدوین نمایند. آگاهی عمومی از علائم هشداردهنده ضعف شناختی پس از کووید، می‌تواند به تشخیص و مداخله زودرس منجر شود.
آینده تحقیقات
چندین مطالعه بالینی در حال حاضر داروهای آنتی‌التهابی، آنتی‌کوآگولان و عامل‌های نوروپروتکتیو را برای پیشگیری از زوال‌علم پس از کووید آزمایش می‌کنند. آزمایش‌های فاز ۲ با داروهای مانند فینگولیمود (داروی ام‌اس) و متفورمین، نتایج اولیه امیدوارکننده‌ای در کاهش التهاب مغزی نشان داده‌اند. همچنین، درمان‌های مبتنی بر بیومارکر (مانند آنتی‌بادی‌های ضد آمیلوئید) در بیماران کووید طولانی‌مدت با اثبات تجمع آمیلوئید، در دستور کار قرار گرفته‌اند.
پایش دیجیتال شناخت با استفاده از اپلیکیشن‌های موبایل و وسایل پوشیدنی، ابزاری نوین برای رصد پیشرفت شناختی در زمان واقعی فراهم می‌کند. این تکنولوژی‌ها می‌توانند الگوهای پیش‌بین‌کننده زوال‌علم را ماه‌ها قبل از علائم بالینی شناسایی کنند.
نتیجه‌گیری: کووید-۱۹ تنها یک بیماری تنفسی نیست؛ اثرات عصبی طولانی‌مدت آن، چالش بزرگ بعدی بهداشت عمومی را تشکیل می‌دهد. درک مکانیسم‌ها، شناسایی افراد پرخطر و توسعه مداخلات موثر، ضروری است تا از یک طوفان زوال‌علم در دهه‌های آینده پیشگیری شود.