>> چالشهای کالابرگ الکترونیکی: جایگزینی یارانه نقدی یا راهحل موقتی برای کنترل تورم

>> چالشهای کالابرگ الکترونیکی جایگزینی یارانه نقدی یا راهحل موقتی برای کنترل تورم؟ > مطرح کالابرگ الکترونیکی از بهمن ۱۴۰۲ با شعار مطرح فجرانه و با هدف جایگزینی یارانه نقدی آغاز به کار کرد. در این طرح، ۱۱ قلم کالای اساسی شامل برنج، روغن، ماکارونی، شیر، مرغ و تخممرغ به خانوارها ارائه گردید تا اثرات منفی پرداخت نقدی یارانهها بر تورم کاهش یابد.

مشمولان از طریق سامانه یار و فروشگاههای زنجیرهای نظیر جانبو و هایپرفامیلی میتوانستند کالاهای خود را دریافت کنند. این طرح که در ابتدا برای هفت دهک جامعه اجرا میشد، از تیرماه ۱۴۰۳ به دلیل مشکلات زیرساختی و کمبود منابع مالی متوقف گردید، هرچند برخی کارشناسان از خطر تشکیل رانت و کاهش کیفیت کالاها هشدار داده بودند.

ن نکرد. با این حال، مجلس شرطگذاری کرد که در صورت اجرای حذف ارز ترجیحی، دولت موظف به راهاندازی کالابرگ الکترونیکی برای تأمین نیازهای اساسی مردم است.

قالیباف مقصد از این کار را فراهم آوردن یک سبد کالایی الزامی شامل اقلام خوراکی (معادل هزار کالری روزانه)، کالاهای حوزه درمان، بهداشت و حتی اقلام جهیزیه دانست و تأکید کرد که دولت، بهویژه آقای پزشکیان، از این طرح حمایت میکنند. وفاق بین مجلس و دولت در این حوزه قابل مشاهده است و هدف حمایت از اقشار کمدرآمد و دهکهای پایین جامعه برای مبارزه با گرانی است.

با اشاره به وضعیت موجود بیان کرد اکنون به ۸۰ تا ۸۲ میلیون نفر یارانه پرداخت میشود که این رویه نیازمند بازنگری است.

در حالی که مقدار یارانه مددجویان از ۶۰۰ هزار تومان به نزدیک یک میلیون تومان افزایش یافته، اما برای حمایت مؤثرتر از دهکهای پایین و حتی برخی دهکهای میانی، باید سبد کالایی بهصورت جدیتر اجرایی شود. مسأله کالابرگ از زمان حذف ارز ترجیحی به عنوان یکی از جانشینهای یارانه نقدی مطرح میشود، اما مخالفان با اشاره به نبود زیرساختهای مناسب، به این روش اعتراض داشتهاند.

دیدگاههای متضاد در مورد زیرساختها فاطمه مهاجرانی، سخنگوی دولت، با اشاره به محدودیتهای موجود در حوزه منابع و زیرساختهای طرح کالابرگ الکترونیکی اظهار داشت دولت از تمام راهبردهای ممکن بهرهگیری خواهد کرد تا اطمینان حاصل شود معیشت اقشار کمدرآمد تحت تأثیر قرار نخواهد گرفت و در صورت فراهم شدن شرایط و زیرساختهای ملزوم، طرح کالابرگ الکترونیکی به اجرا در خواهد آمد.

در سوی دیگر، برخی معتقدند مشکل زیرساختی برای کالابرگ در کشور وجود ندارد. حمید صمصامی، نماینده تهران در مجلس شورای اسلامی، در واکنش به سخنان برخی دولتمردان مبنی بر محدودیت منابع و مشکلات زیرساختی، گفت شگفت است که دولت میگوید بستر این کار را ندارد، به چه علت دولت این بستر را فراهم نمیکند؟

وی معتقد است این کار پیچیده نیست و با وجود بیش از ۱۰۰ پایگاه اطلاعاتی متفرق، قانون مدیریت دادهها و اطلاعات ملی در صورت اجرا، بستر اطلاعاتی خوبی بین دستگاهها فراهم میکند. همچنین سخنگوی کمیسیون تلفیق بودجه اعلام کرد که این کمیسیون مقرر کرده تا سرپرستان خانوار مشمول یارانه نقدی در صورت تغییر شیوه پرداخت به غیرنقدی، از کالابرگ الکترونیکی بهرهمند شوند. کالابرگ مسکندارو یا راهحل استراتژیک؟

طرح کالابرگ الکترونیکی که به عنوان راهکاری برای مقابله با بحران معیشتی و کاهش فشار اقتصادی بر اقشار آسیبپذیر مطرح شده، در شرایط جاری ایران مورد بررسی قرار گرفته است. این طرح نسخه دیجیتالی شده از تجربه کوپنهای کاغذی دهههای قبل محسوب میشود و هدف آن تأمین نیازهای اساسی خانوارها و کنترل تورم در حوزه کالاهای الزامی است.

با این حال، بررسی تجربیات قبل ایران و مثالهای مشابه در دیگر کشورها نشان میدهد که اجرای این طرحها بدون آمادهسازیهای کامل، میتواند با چالشهای جدی روبرو شود. تجربه ایران در نظام کوپنی در دهههای ۶۰ و ۷۰، نظام توزیع کوپنی در ایران با هدف مدیریت کمبود کالا در دوران جنگ و تحریم به کار گرفته شد.

این سیستم در ابتدا توانست توزیع نیازهای اساسی را تا حدودی مدیریت کند، اما با گذشت زمان، معایبی چون فساد گسترده، نابرابری در توزیع و کاهش کیفیت کالا، به کارآمدی آن ضربه زد و منجر به حذف تدریجی این سیستم گردید. اکنون کالابرگ الکترونیکی به عنوان بازطراحی این تجربه با بهرهگیری از فناوریهای نوین مطرح است.

دیجیتالیسازی این فرآیند میتواند شناسایی دقیقتر اقشار آسیبپذیر، توزیع هدفمندتر یارانهها و کاهش هدررفت منابع را ممکن سازد، اما ابزارهای دیجیتال به تنهایی نمیتوانند مشکلات ساختاری عمیقتر را حل کنند. آزمایشهای جهانی در نظامهای مشابه طرحهای مشابه کالابرگ در کشورهای دیگر نتایج متغیری داشتهاند.

در آمریکا، برنامه SNAP (برنامه کمکهای تغذیهای تکمیلی) از طریق کارتهای الکترونیکی به خانوارهای کمدرآمد کمک میکند تا مواد غذایی مورد نیاز تهیه کنند. این برنامه اگرچه بخشی از نیازهای تغذیهای را پوشش داده، اما به دلیل محدودیت در انتخاب کالا، هزینه بالای اجرای سیستم و عدم کنترل مؤثر قیمتها، با انتقاداتی مواجه شده است.

در هند، نظام توزیع عمومی (PDS) با هدف ارائه کالاهای اساسی با قیمت یارانهای به اقشار کمدرآمد، توانسته فقر مطلق را کاهش دهد، اما فساد گسترده و ناکارآمدی در توزیع، اثربخشی این طرح را محدود ساخته است. چالشهای اجرایی در ایران در ایران، اجرای کالابرگ الکترونیکی با چالشهای بسیاری مواجه است.

اگرچه این طرح میتواند به بهبود هدفمندی یارانهها کمک کند، اما مسائلی نظیر تورم ساختاری، نظارت ناکافی و وابستگی به واردات کالاهای اساسی همچنان پابرجا هستند. تخصیص کالابرگ بدون تقویت تولید داخلی، میتواند فشار بیشتری بر منابع ارزی بیاورد و حتی باعث ایجاد تقاضای کاذب و افزایش قیمتها در بازار آزاد شود. دولت چهاردهم؛ تصمیمگیرنده نهایی اکنون دولت چهاردهم باید به عنوان تصمیمگیرنده نهایی، اجرا یا عدم اجرای کالابرگ را تعیین کند.

این طرح میتواند راهحلی برای حمایت از اقشار آسیبپذیر و کنترل تورم در بخش کالاهای الزامی باشد، اما پیش از هرگونه تصمیمگیری، لازمه است که ابعاد گوناگون آن از جمله زیرساختهای اقتصادی، ظرفیت تولید داخلی و توان نظارتی کشور به دقت سنجیده شود. دولت باید برسی دقیقی از مزایا و معایب داشته باشد و بر پایه شرایط جاری اقتصادی و تجارب قبل، تصمیم بگیرد که آیا اجرای آن به نفع کشور است یا خیر.

مسائل کلیدی نیازمند پاسخ شفاف در جمعبندی، باید به چند مسئله اصلی در مورد طرح کالابرگ الکترونیکی توجه کرد. اول، الزام تعیین سیاست حمایتی شفاف است آیا یارانه نقدی باید کاملاً حذف شده و جای خود را به کالابرگ دهد، یا هر دو همزمان اجرا شوند؟ ترکیب این دو میتواند به فساد و ناکارآمدی منجر شود. دوم، ضعف در شناسایی دقیق اقشار کمدرآمد وجود دارد، چرا که تغییرات مداوم در دهکبندیها شفافیت و هدفمندی طرح را تحت تأثیر قرار میدهد.

مسئله مهم دیگر، تأثیر واقعی این طرح بر معیشت مردم است. با توجه به اینکه یکسوم جمعیت زیر خط فقر زندگی میکنند و بخش بزرگی از دو سوم باقیمانده در نزدیکی آن قرار دارند، باید بررسی شود که آیا میزان پشتیبانی از طریق کالابرگ میتواند به بهبود وضعیت معیشتی این اقشار منجر شود یا تنها یک اقدام موقتی خواهد بود. این پرسشها نیازمند پاسخهای روشن پیش از اجرای نهایی طرح هستند. >>