آقاخانی: تئاتر مردمی سوءتفاهم دولتهاست، حاضرم سکاندار مبارزه با چهرهپرستی شوم

ایوب آقاخانی نمایشنامهنویس، کارگردان و بازیگر تئاتر، نه تنها در حوزه نمایش بلکه در کتاب نیز طرفداران بسیاری دارد. او صبور، واقعبین و بدون تعصب، همچنان که شاگرد مکتب بزرگان تئاتر و ادبیات بوده، امروز فعالیت جدی در عرصه فرهنگی کشور دارد.

سواد بازیگران و چالشهای نمایشنامهنویسی

آقاخانی در پاسخ به سوال درباره حالت مطالعه فعالان تئاتر و علت انتخاب نمایشنامههای خارجی در اجراها، بیان کرد حقیقت این است که حالت سواد بازیگران تئاتر در ایران به نسبت همکاران در مدیومهای دیگر بهتر است، اما به طور بنیادی عدم تمایل به گسترش سواد یا نبوده است امکان گسترش سواد جهت نشدن و به دست نیامدن این مهم شده که نمیتوان به آن چیره شد. برای مثال این که بن کتاب در اختیار این افراد قرار داده شود یا از بین بردن موانع اقتصادی باز هم این مهم حاصل نمیشود. یکی از دلایل این است که مبنایی برای این که سواد بازیگر قفل تعداد زیادی از درهای بسته باشد وجود ندارد. سواد تعیینکننده توان فرد برای بازی کردن یا شاغل بودن در کار خاصی نیست.

او افزود در این بلبشویی که از آن سخن میگویم متأسفانه این گرفتاری پابرجاست. هر چند حالت شاغلان تئاتر مقداری مطلوبتر است. از طرفی تشکیل نمایشنامه باکیفیت، قلم باکیفیت میخواهد. قلم باکیفیت آدم باکیفیت میخواهد. آدم باکیفیت مسیر رسیدن به آدم باکیفیت میخواهد. همه اینها خواسته یا ناخواسته در حالت جاری مسدود است.

آقاخانی تأکید کرد زیادها کار ایرانی اجرا میکنند که از نظر بنده به حدی اینها شأنیت نمایشنامه ندارند و کار محسوب نمیشوند. اتفاقا منفعتگیری از نمایشنامه ایرانی زیادتر است. نمایشنامه ایرانی و درام ایرانی شاخصههایی دارد از جنس و تبار رادی، بیضایی، ساعدی. این که فقط نویسنده ایرانی نمایشنامه بنویسید درام ایرانی نیست.

فاصله نجومی با نسل پیشین و ریشههای آموزشی

در پاسخ به این که آیا نسل جوان را ناتوان در ارائه آثار در عیار آثار افرادی همانند بیضایی میداند، آقاخانی گفت صد در صد. نه تنها ناتوان میدانم بلکه فاصله نجومی آنها به حدی زیاد است که برای پر کردن آن باید دههها کار کنیم و به این سادگیها به دست نخواهد آمد. این خلأ از سیستم آموزشی، از ضعف دانشگاهها، از ضعف آموزش و خطکشیهای افراطی شکل گرفته است. خطکشیهای تعیینکننده خودی و غیرخودی که باعث شد توان جدی آموزش را از دست بدهیم.

او خاطره کرد بنده نمایشنامهنویسی را در سالهای ۱۳۷۶ و ۱۳۷۷ از آقای بیضایی در دانشگاه آموختم. جدیت و توانایی آقای بیضایی ستودنی بود. هنگامی مطلبی ارائه میکرد همانند این بود که کپسول فشرده ویتامینهای را در اختیار بگذارند. اطلاعات گستردهای که تجربی شده ویژگی بیضایی بود. ما اساتیدی داریم که اطلاعاتی را انتقال خواهند داد اما چون خودشان توانایی نوشتن نداشتهاند خاصیتی برای دانشجو ندارد و لقلقه زبانی است که از دل کتابها بر آمده است.

آقاخانی ادامه داد هوشنگ گلشیری، محمود دولتآبادی، جمال میرصادقی اساتیدی بودند که افتخار این را داشتم در کلاس حضوری آنها در دانشگاه شرکت کنم. اما امروز چه داریم؟ امروز نمیتوانیم از دانشجو توقع داشته باشیم. دانشجو کاهلی زیاد دارد ولی چون چیزی به او ندادهایم چیزی نمیتوانیم مطالبه کنیم.

ضعف حمایت دولت و تئاتر اندوختهگذار

علاوه بر ضعف آموزش، مانع دیگر حرکت دولتهای گوناگون در حمایت از زاد و ولد فرهنگی است. احتمالا بگویند ما حمایت میکنیم اما حقیقت این است از یک سری محتواهای خاص حمایت میشود. با این خطکشیها داشتهها را آرامآرام تنک میکنیم. من نوعی نمیتوانم جلوی آن را بگیرم. اگر بنا به برگرداندن آن باشد چهار برابر وقتی که صرف رسیدن به این لحظه شده ملزوم خواهیم داشت.

در مورد تبدیل شدن تئاتر ایران به تئاتر اندوختهگذار از جنس مخرب، آقاخانی تصریح کرد چرا کاملا هست. جمله اضافی نمیگویم. کاملا حرفتان گویا است. الان اندوخته در تئاتر سخن اول را میزند و تئاتر از محتوای فرهنگی خود زیاد خالی شده است.

چهرههای سینمایی در تئاتر و رویکرد آقاخانی

در نمایش خانه عروسک چند چهره سینمایی حضور دارند. آقاخانی درباره موافقت یا مخالفت با وجود سلبریتیهای سینمایی در تئاتر گفت هیچ موافقت یا مخالفتی ندارد. در سه دهه فعالیتم در تئاتر در گروه تئاتر پوشه سلوکی را اختیار کردهام. از سال ۱۳۷۴ وقتی که دانشجو بودم این گروه شکل گرفت و تا به امروز ۲۷ نمایش را روی صحنه بردم. مسئله اینجاست که همیشه غیر از همین کار آخر یعنی ترانههای تب همیشه در کارهایم چهره داشتم. اما چهرهها چه افرادی بودند؟ به عنوان مثال در سال ۱۳۸۵ آقای داوود رشیدی و هما روستا، در سال ۱۳۸۱ مهدی سلطانی، کیکاوس یاکیده و سال ۱۳۸۹ حمید رضا آزرنگ و نسیم ادبی بودند. اینها چهره نبودند در واقع ریشههای عمیقی در تئاتر داشتند. همیشه سراغ افرادی رفتم که خواستگاهشان تئاتر بوده و آوردن آنها به گفتن نزدیکتر کردن خودم به سرچشمه تواناییها نگاه کردم.

او افزود از سویی در دهه ۱۳۷۰ این فاکتورها نقل نبوده است. ما جستجوی بهترین بازیگر برای نقش بودیم و در نتیجه فردی انتخاب میشد. هیچ زمان دیدگاهمان این نبوده است که برای مثال آقای رشیدی را بیاوریم تا گیشه رونق بگیرد. برخی چهرههای امروز نیز احتمالا آن موقعها چهره نبودند. همانند بهنام سپاس که در روزهای زرد اولین نمایش خود را با من بازی کرد. باور من این است که به این فکر نمیکنم بازیگر تئاتر چهره باشد یا نباشد. به این فکر میکنم که کدام چهره مشابهتر است. مخالفتی با وجود چهرهها ندارم به شرط این که شهرت صرف علت وجود فرد نباشد. شهرت و توانایی در کنار هم منطقی است. اما اگر امروز جریانی شکل بگیرد برای مبارزه با وجود چهرهها و امری سیستماتیک شود، حاضرم سکانداری آن را بر مسئولیت بگیرم. در مسیر صدمههای جدی امروز تئاتر این کار در شکل برگزاری غلط بیتاثیر نیست.

معیشت هنرمندان و قیمت بلیتهای تئاتر

آقاخانی در پاسخ به این که آیا یک بازیگر و کارگردان تئاتر فقط با این هنر میتواند معیشت خود را سپری کند، گفت نمیتواند. بنده به عنوان فردی که زندگی پرهزینه مستأجری دارم، حرفه فرد دیگر بلد نیستم. منتهی من فقط در تئاتر نیستم. در تلویزیون، رادیو و دوبله فعالیت دارم و اگر فقط در تئاتر میماندم من هم نمیتوانستم معیشتم را سپری کنم.

در مورد دیدگاه که تئاتر هنر نخبگان است اما هزینه تماشای تئاتر زیاد بالا است و آیا تئاتر به جای نخبگان متعلق به اقشار پردرآمد و طبقات بالا شده، آقاخانی بیان کرد مسئولان شما را در سوءتفاهم انداختند. تئاتر باید به همین شکل باشد. همه جای دنیا همین است. تئاتر برای همه و تئاتر برای مردم یک شعار بیمعنی است. تئاتر برای نخبگان جامعه است. یقینا در یک جامعه ایدهآل و تئاتر ایدهآل. قرار نیست تئاتر همانند سینما در دل تودهها برود. تعداد سالن، امکانات و غیره هیچ کدام این امکان را به وجود نمیآورد. اما طبقات بالای جامعه مجزا از نخبگان است. شخصا علاقه ندارم تئاتر متعلق به طبقات بالای جامعه باشد. ضمن این که باور دارم طبقات بالای جامعه با تئاتر بیگانهاند. هنگامی به تفریحات آنها رجوع میکنی، حتی قانع کردن آنها که برای تماشای تئاتر خود را به چهارراه ولیعصر برسانند زیاد کار سختی است و حتی سختتر از قانع کردن منتقدان است. این که تئاتر امروز ما در محدوده طبقات بالای جامعه قرار گرفته موافق نیستم. ضمن این که طبقات بالای جامعه قوت فرهنگی طرفداری از تئاتر را از خود نشان نمیدهند.

اما در رابطه گران شدن تماشای تئاتر با شما موافق هستم. همانند همه چیز گرانتر شده و باز هم از زیاد چیزها ارزانتر است و پاسخگوی هزینههای خود نیست. دولت به شدت کمکاری میکند و تئاتر عملا شده کاری که با عشق هنرمند روی صحنه میرود و هزینههای خود را نمیتواند فراهم کند. همانند این است که دولت ناخواسته معادلات تئاتر را به هم ریخته و راهی جز برگشت دولت به سنگر حمایت از تشکیل محتوا در تئاتر وجود ندارد. باید این اتفاق همانند دهه ۱۳۷۰ مجدد بیفتد وگرنه سیر قهقرایی تئاتر یقین بدانید ادامه خواهد داشت.

نمایش خانه عروسک

آقاخانی درباره نمایش خانه عروسک توضیح داد نمایش خانه عروسک تکه دوم نمایش به روزی است. یک نمایشنامهای است که از عمر نگارش آن یک دهه زیادتر نمیگذرد. تحقق روی صحنه رفتن این چنین نمایشی جای لطف دارد. از بازی در این تئاتر خوشحالم. این تئاتر حد وسطی از تئاتر محض و تئاتری که برای دقت به مخاطب قیمتهای خود را از دست داده، است. میانگینی را نگه داشته که میانگین سختی است.