بر پایه گزارش سازمان نجات کودکان (Save the Children)، بیشتر از یک‌ششم کودکان جهان یعنی ۴۶۸ میلیون نفر، در مناطق دچار جنگ زندگی می‌کنند. این آمار تکان‌دهنده، شامل مناطق بعد از جنگ همانند رواندای بعد از نسل‌کشی یا جنگ‌هایی که از سال ۲۰۲۲ اغاز شده‌اند، نمی‌شود.

آمارهای انتشار شده در یک مرور سیستماتیک نشان می‌دهد که از بین ۷۹۲۰ کودکی که در معرض جنگ قرار داشته‌اند، ۴۷ درصد به اختلال استرس بعد از سانحه (PTSD)، ۴۳ درصد به افسردگی و ۲۷ درصد به اضطراب مبتلا شده‌اند. این آمار زنگ خطری جدی برای همه ماست.

جنگ و تأثیرات مخرب آن بر روان کودکان

اما تأثیرات جنگ فراتر از سلامت روان است. تحقیقات روی کودکانی که در جنگ جهانی دوم در آلمان بمباران‌ها را توانایی کرده‌اند، مشخص می کند این افراد در ۶۰ سالگی بیشتر از دو برابر دیگران به بیماری‌های شدید مبتلا شده‌اند. سختی مزمن بر سیستم عصبی خودکار، عامل این اتفاق بوده است.

این چنین مطالعات دیگر حاکی از آن است که استرس ناشی از جنگ با خطر بالاتر سختی خون، بیماری‌های قلبی-عروقی، آسم، کمردرد و حتی سرطان ربط دارد.

شگفت‌انگیزتر این که برخی پژوهش‌ها مشخص می کند این بیماری‌ها حتی از طریق مکانیسم‌های اپی‌ژنتیک به نسل سپس نیز منتقل خواهد شد.

تأثیر جنگ بر رشد مغزی کودکان

کودکانی که به طور طبیعی رشد می‌کنند و تروما را توانایی نکرده‌اند، کم کم توانایی شناسایی احساسات خود را اشکار می‌کنند و می‌آموزند با استدلال و ربط، با مشکلات کنار همراه شوند.

اما کودکانی که تروماهای پیچیده همانند جنگ را توانایی کرده‌اند، در هر دو توانایی یادشده دچار نقص خواهد شد. هنگامی این کودکان با استرس روبه رو خواهد شد، از نظر شناختی، عاطفی و رفتاری دچار آشفتگی خواهد شد و تمایل به عکس العمل با درماندگی شدید، سردرگمی، گوشه‌گیری یا خشم از خود نشان خواهند داد.

این عکس العمل‌پذیری عاطفی شدید در مغز این کودکان قابل مشاهده است. آمیگدال یا همان بخشی از مغز که احساسات را پردازش می‌کند، در جواب به محرک‌های منفی عاطفی در این کودکان فعال‌تر از کودکانی است که تروما ندیده‌اند.

ترزا بتانکورت، مدیر برنامه تحقیقاتی کودکان و ناملایمات در کالج بوستون، می‌گوید: «استرس سمی مکرر و تروما می‌تواند بر مغز در حال رشد و فیزیولوژی تنظیم استرس کودکان تأثیر بگذارد و پیامدهای مادام‌العمر برای یادگیری، حرکت و سلامت جسمی و روانی داشته باشد.»

کودکانی که دور از جنگ می باشند نیز صدمه می‌بینند

حتی کودکانی که مستقیماً تحت تأثیر جنگ نیستند – همانند آنهایی که خانواده‌شان در مناطق جنگی زندگی می‌کنند یا کودکانی که هیچ ربط مستقیمی ندارند اما والدینشان درمورد وقایع جاری مضطرب می باشند – نیز امکان پذیر صدمه ببینند.

کودکان این چنین می‌توانند از طریق اتفاق‌ای به نام «سرایت عاطفی» تحت تأثیر احساسات والدین خود قرار بگیرند. حتی نوزادان نیز در جواب به استرس مادرشان، استرس فیزیولوژیک را توانایی می‌کنند.

کارشناسان پافشاری می‌کنند که مراقبان هیچ زمان نباید تأثیر صرف سخن بگویید درمورد جنگ بر کودکان را دست‌کم بگیرند.

یورگ فگرت، مدیر کلینیک روانپزشکی کودک و نوجوان در بیمارستان دانشگاه اولم می‌گوید: «طبق معمولً کودکان می‌توانند حس کنند که والدین دچار افکارشان می باشند. کودکان به خوبی می‌فهمند که چه وقتی شرایط متفاوت است.» به همین علت، پرداختن به نوشته جنگ، به جای نادیده گرفتن آن، حتی برای خانواده‌هایی که مستقیماً صدمه ندیده‌اند، حیاتی است.

۱۵ راهکار اثبات‌شده برای پشتیبانی به کودکان در مقابله با جنگ

خبر خوب این است که همه کودکانی که تروما و حتی جنگ را توانایی می‌کنند، دچار مشکلات روانشناختی نمی‌شوند. دوم این که راه‌های بسیاری وجود دارد که بزرگسالان می‌توانند در طول اتفاقات تروماتیک و بعد از آن از کودکان حمایتکنند تا تأثیر تروما افت یابد.

در ادامه ۱۵ راهکار علمی و عملی برای این منظور اراعه می‌دهیم:

۱. با اهمیت ترین عامل محافظتی، خود شما هستید

احتمالا محافظت از کودک در برابر صدمه‌های روانی جنگ غیرممکن به نظر برسد. اما یکی از با اهمیت ترین عوامل تاب‌آوری برای کودکان در معرض تروما، رابطه آنها با والدین است. وجود یک مواظب دچار و دلسوز، همانند یک سپر برای کودک عمل می‌کند.

در مطالعه‌ای روی ۷۱۰ نوجوان که جنگ را توانایی کرده بودند، آنهایی که علائم سلامت روان ضعیف را نشان ندادند، والدینی داشتند که زمان بیشتری را با آنها سپری می‌کردند.

تحقیقات مشخص می کند کودکان وقتی که مادرشان نزدیک است، جواب هراس کمتری دارند.

بتانکورت توضیح می‌دهد: «هنگامی درمورد تجربیاتی سخن بگویید می‌کنیم که کودکان در مناطق جنگی در معرض آن می باشند، زیاد تر از اصطلاحاتی همانند “استرس سمی” یا “تروما” منفعت گیری می‌کنیم – که جواب استرسی بدن همانند افزایش ضربان قلب، تنفس و ترشح هورمون‌های استرس مربوط به عکس العمل جنگ یا گریز را فعال می‌کند.

وقتی که این عکس العمل‌ها در غیاب آن چهره دلبسته پشتیبانی‌گر و آرام‌قسمت رخ دهند، تعدیل آنها زیاد دشوارتر است.»

۲. ابتدا استرس خود را افت دهید

نه تنها نزدیکی مواظب مهم است، بلکه سلامت روان مراقبان نیز اهمیت دارد که همیشه در کنترل آنها نیست. به همین علت، محققان می‌گویند والدین صدمه‌دیده از تروما نیز به حمایتنیاز دارند، نه فقط برای سلامت روان خودشان، بلکه برای فرزندانشان.

تا حد امکان، برای مراقبان مهم است که از راهبردهای مقابله‌ای برای تنظیم احساسات خود منفعت گیری کنند. این امکان پذیر به معنی تنفس متمرکز، مدیتیشن، یا فقطً افت مصرف رسانه‌های اجتماعی و اخبار باشد.

۳. تا حد امکان پرورش‌دهنده باشید

استرس یا تروما در بزرگسالان می‌تواند تبدیل رفتارهای والدگری ناسازگارانه شود: مراقبانی که در معرض جنگ بوده‌اند، زیاد تر نسبت به فرزندان خود کمتر گرم و خشن‌تر می باشند، تنظیم اضطراب ضعیف‌تری دارند و حتی زیاد تر گمان دارد به فرزندان خود صدمه فیزیکی بزنند. در حالی که دقیقاً همین کودکان بیشتر از همه به گرمی و پرورش نیاز دارند.

۴. به جستوجو حمایتاجتماعی باشید

در زمان‌های دشوار، امکان پذیر وسوسه شوید که از جهان کناره‌گیری کنید. با این حال، یکی از با اهمیت ترین عوامل برای کودکان دچار با تروما، حمایتاجتماعی است.

در واقع، در حالی که روابط کودکان با مراقبان اولیه مهم است، تعداد روابط «ایمن، پایدار و پرورش‌دهنده» فرد دیگر که دارند نیز بر تاب‌آوری کودکان بعد از یک توانایی ترواتیک تأثیر می‌گذارد.

کودکان امکان پذیر با خودداری از رفتن به مدرسه تلاش در انزوا کنند. اما به حرف های فگرت، بهتر است به مدرسه بروند: «شراکت در گروه برای رشد کودک زیاد مهم است.»

۵. ربط را نگه داری کنید

کودکان باید بدانند که می‌توانند با هر سوال یا نگرانی به مراقبان خود مراجعه کنند. امکان پذیر ملزوم باشد خودتان گفتگو را اغاز کنید و از کودکان سوال کنید که درمورد آنچه اتفاق می‌افتد چه می‌دانند یا فکر می‌کنند می‌دانند.

فگرت می‌گوید: «حتی برای کودکان کوچکتر، توضیح این که چرا دلواپس هستیم مهم است. و بسته به سن کودک، عمق او گفت و گو متفاوت خواهد می بود.»

۶. مطمعن‌قسمت باشید و مشابه با سن کودک عمل کنید

در عین حال، مهم است که بر هراس یا نگرانی خود بیشتر از حد پافشاری نکنید. کودکان حس امنیت خود را از آنچه در اطرافشان اتفاق می‌افتد و آنچه می‌شنوند، شکل خواهند داد.

به حرف های فگرت: «یافتن اعتدال بین گفتن حقیقت درمورد مصائب جنگ و در عین حال القای امید و حس ایمنی فیزیکی و عاطفی مهم است.»

برای خانواده‌ای خارج از منطقه جنگی، می‌توانید برای کودک روشن کنید که بله، مردم در بخشی از جهان صدمه می‌بینند – اما جایی که آنها زندگی می‌کنند، دعوا‌ای رخ نمی‌دهد.

۷. قولهایی ندهید که نمی‌توانید به آنها عمل کنید

یکی از روان کاوانی که در رابطه کودکان در جنگ پژوهش می کند و خود نیز در کودکی شرایط جنگی را توانایی کرده است می گوید: پدر یکی از دوستانش همیشه به او می‌او گفت که از او محافظت خواهد کرد. اما دوستش به او او گفت: «می‌دانم افترا می‌گوید. از کجا می‌داند بمب‌ها کی می‌افتند؟»

وی توضیح می‌دهد: «این مطمعن را می‌شکند و علتمی‌شود امکان پذیر به دیگر مطمعن‌بخشی‌ها هم باور نکنند. والد نباید قول امنیت بدهد.»

در عوض، بهتر است چیزی همانند این بگوییم: «این موقعیت خطرناکی است و نمی‌توانم قول بدهم که ایمن خواهیم می بود، اما هر کاری از دستم برآید انجام می‌دهم تا تو ایمن باشی.» واقع‌بین باشید و صادقانه بگویید: «هر کاری بتوانم انجام می‌دهم.»

۸. تلویزیون را خاموش کنید

امکان پذیر وسوسه شوید که اخبار را همه روز پخش کنید. کارشناسان می‌گویند این کار را نکنید.

این تا حدی به این علت است که کودکان از تصاویر منفردی که می‌بینند، روایت‌های کاملی می‌سازند که جهان را حتی ترسناک‌تر از آنچه هست مشخص می کند.

آنها لزوماً نمی‌فهمند چه چیزی در تلویزیون می‌بینند.

به این علت مهم است فضایی تشکیل کنید که کودک بتواند سؤالات خود را بپرسد، اما این چنین مهم است که تلویزیون همیشه روشن نباشد. در واقع، تا حد ممکن تماشای تلویزیون را افت دهید.

۹. منفعت گیری کودکان از رسانه‌های اجتماعی را محدود کنید

راه‌های فرد دیگر را که کودک امکان پذیر در معرض تصاویر و ویدئوهای گرافیکی قرار گیرد – همانند رسانه‌های اجتماعی – حتی اگر سنشان بالاتر از حداقل سن پلتفرم است، بازدید و محدود کنید.

زیاد تر اطلاعات نادرست و غلط درمورد درگیری‌های جاری به اشتراک گذاشته می‌شود و زبان برخی پست‌ها (و نظرات زیر آنها) می‌تواند نسبت به گروه‌هایی از مردم، مذاهب یا قومیت‌ها خشن یا غیرانسانی باشد.

۱۰. به کودکان پشتیبانی کنید حس کنترل داشته باشند

هر چه کودکان زیاد تر حس عاملیت داشته باشند، گمان کمتری دارد علائم تروما را توانایی کنند.

یقیناً مسئله مهم این است که امکان پذیر کنترل زیاد مقداری در دسترس آنها باشد. اما تمرکز بر هر چیزی که در کنترل آنهاست می‌تواند تفاوت تشکیل کند.

برای یک کودک در منطقه جنگی، این می‌تواند به معنی مطمعن از این باشد که تا این مدت زمان بازی یا ادامه روال عادی قبل از جنگ را دارد.

۱۱. به روال عادی پایبند باشید

یکی از مشکلاتی که والدین تشکیل می‌کنند این است که هنگامی اتفاق وحشتناکی برای کودک می‌افتد، همه قوانین را کنار می‌گذارند.

اینها سیگنال‌های غیرکلامی به کودک می باشند که اتفاق کاملاً وحشتناکی رخ داده است.

یکی از عکس العمل‌های روانی-اجتماعی مهم به یک اتفاقات بالقوه صدمه زننده، نگه داری نظم، نگه داری روال عادی و تشکیل استثنا نکردن است، چون زندگی عادی است که به ما حس امنیت می‌دهد.

۱۲. قوت پشتیبانی کردن را فراموش نکنید

بتانکورت می‌گوید تشویق کودکان به نقش فعال در پشتیبانی به دیگران به آنها عاملیت می‌دهد.

علاوه بر این، نوع‌دوستی به طور کلی با نشاط و رضایت از زندگی مرتبط است که می‌تواند در زمان‌های دشوار مرهمی باشد. کودکان ساکن خارج از منطقه جنگی می‌توانند داوطلب شوند یا پشتیبانی‌های مالی جمع‌آوری کنند.

افرادی که در منطقه جنگی زندگی می‌کنند می‌توانند با تهیه لوازم الزامی به خانواده پشتیبانی کنند.

مزیت دیگر این است که پشتیبانی به دیگران می‌تواند دقت کودکان را به «سخاوت و انسانیت مشترکی که تعداد بسیاری از افراد علیرغم همه وحشیگری‌ها از خود نشان خواهند داد» معطوف کند.

۱۳. کودکان را با راهبردهای مقابله‌ای آشنا کنید

حتی کودکان زیاد کوچک می‌توانند راهبردهایی را بیاموزند که به آنها پشتیبانی کند با احساسات بزرگ و طاقت‌فرسا کنار همراه شوند.  اینها امکان پذیر شامل تنفس متمرکز، فعالیت بدنی، یا یک سرگرمی ساده باشد که دلنشین است و وقفه‌ای از نگرانی‌ها تشکیل می‌کند.

۱۴. روی برچسب‌زدن به احساسات و سخن بگویید درمورد آنها کار کنید

هنگامی کودکان می‌توانند احساسات خود و دیگران را شناسایی و فهمیدن کنند، بهتر می‌توانند با تروما کنار همراه شوند.

بزرگسالان می‌توانند از این فرآیند از طریق مربی‌گری اضطراب حمایتکنند – که شامل همدلی با احساسات کودکان و پشتیبانی به آنها برای سخن بگویید و تأمل درمورد آنهاست. این می‌تواند به کودکان ۱۸ ماهه نیز پشتیبانی کند.

۱۵. در صورت لزوم (و در صورت امکان)، پشتیبانی حرفه‌ای اشکار کنید

برای کودکان مبتلا به اختلالات بالینی، مداخله حرفه‌ای امکان پذیر بهترین راه پیش رو باشد.در مطالعه‌ای روی کودکان ساکن غزه و کرانه باختری در سال‌های ۲۰۰۵-۲۰۰۸ که رویدادهای تروماتیک را توانایی کرده بودند، ۲۶ درصد از PTSD، ۱۸ درصد از اضطراب، ۳ درصد از افسردگی و ۶.۵ درصد از اختلال استرس حاد رنج می‌بردند. بعد از روان‌درمانی مختصر‌زمان، علائم نزدیک به ۸۳ درصد از این کودکان بهبود یافت.

جمع بندی

تأثیرات مخرب جنگ بر روان کودکان غیرقابل تکذیب است، اما با آگاهی، همراهی و به‌کارگیری راهکارهای علمی می‌توان این تأثیرات را به حداقل رساند.

با اهمیت ترین مسئله این است که کودکان در این شرایط سخت، وجود گرم و پشتیبانی‌گر والدین و مراقبان خود را در کنارشان حس کنند.

با تشکیل فضای امن ارتباطی، نگه داری روال عادی زندگی و در صورت لزوم، پشتیبانی گرفتن از متخصصان، می‌توانیم به کودکان پشتیبانی کنیم تا از این مشکلاتها عبور کرده و آینده‌ای سالم‌تر داشته باشند.