مشکل مهم این است که هیچ آمار رسمی، قطعی و به‌روزی درمورد حجم این دارایی‌ها وجود ندارد و رقم های نقل‌شده در گزارش‌های گوناگون گاه فاصله‌ای زیاد زیاد با یکدیگر دارند. با این حال مرور داده‌ها و گزارش‌های انتشار شده در سال‌های قبل مشخص می کند که قسمت مهمی از این منبع های در مقاطعی در کشورهایی همانند کره جنوبی، عراق، چین، ژاپن و اخیراً قطر نگهداری شده است.

پول‌های بلوکه‌شده؛ اختلاف بزرگ در آمارها

از زمان توافق هسته‌ای برجام در سال ۱۳۹۴، رقم های متغیری درمورد حجم دارایی‌های ایران در خارج از سرزمین نقل شده است. در آن زمان باراک اوباما، رئیس‌جمهور زمان آمریکا، در او گفت‌وگویی رقم تقریبی ۱۰۰ میلیارد دلار را برای دارایی‌های مسدودشده ایران نقل کرد؛ رقمی که بعدها آن را به نزدیک به ۵۰ تا ۶۰ میلیارد دلار افت داد.

در همان مقطع، برخی پژوهشگران و نهادهای پژوهشی رقم های بالاتری اراعه کردند. برای مثال نادر حبیبی، استاد اقتصاد در مرکز مطالعات خاورمیانه دانشگاه برندایس، در سال ۱۳۹۴ مجموع دارایی‌های مسدود شده ایران از زمان انقلاب ۱۹۷۹ را بیشتر از ۱۰۰ میلیارد دلار برآورد کرد.

با این حال مقامات اقتصادی ایران در همان سال رقم زیاد پایین‌تری را اظهار کردند. ولی‌ا… سیف، رئیس زمان بانک مرکزی، در مرداد ۱۳۹۴ او گفت دارایی‌های توقیف‌شده ایران نزدیک به ۲۹ میلیارد دلار است که ۲۳ میلیارد دلار آن متعلق به بانک مرکزی در کشورهایی همانند ژاپن، کره جنوبی و امارات بوده و نزدیک به ۶ میلیارد دلار نیز از محل فروش نفت در هند قرار داشته است.

دارایی ارزی یا ذخایر در دسترس؟

یقیناً توضیحات بعدی مقامات بانک مرکزی نشان داد که تفاوت مهمی بین «دارایی‌های ارزی» و «ذخایر ارزی قابل دسترس» وجود دارد. برخی منبع های ارزی ایران در قالب وثیقه پروژه‌ها، سپرده نزد شرکت‌های نفتی یا اوراق مالی نگهداری می‌شد و امکان دسترسی سریع به آن‌ها وجود نداشت. به همین علت درمجموع رقم کل دارایی‌های خارجی ایران در آن زمان نزدیک به ۹۰ تا ۱۰۰ میلیارد دلار برآورد می‌شد که تنها بخشی از آن قابل منفعت گیری سریع می بود.

چه مقدار بعد از برجام آزاد شد؟

بعد از اجرای برجام در سال ۱۳۹۴ بخشی از این منبع های آزاد شد. گزارش بانک جهانی در سال ۱۳۹۵ نشان می‌داد ایران در نزدیک به هشت ماه بعد از اجرای توافق توانسته به نزدیک ۳۰ میلیارد دلار از دارایی‌های خود دسترسی اشکار کند.

برخی گزارش‌های رسانه‌ای نیز مجموع منبع های آزادشده در دوره اجرای برجام تا پیش از خروج آمریکا از توافق در سال ۲۰۱۸ را نزدیک به ۴۰ میلیارد دلار اظهار کردند. خروج دولت دونالد ترامپ از برجام و برگشت تحریم‌های ثانویه علتشد مجدد دسترسی ایران به تعداد بسیاری از منبع های ارزی محدود شود.

دارایی‌هایی که در آمریکا باقی مانده اند

در این جا بد نیست به قسمت مهم فرد دیگر از دارایی های بلوکه شده ایران اشاره کرد. این قسمت مربوط به اموالی است که از زمان انقلاب اسلامی در ایالات متحده مسدود شده‌اند. نخستین بار در سال ۱۹۷۹ و بعد از بحران گروگان‌گیری، جیمی کارتر دستور مسدود شدن نزدیک به ۱۱ میلیارد دلار از دارایی‌های ایران را صادر کرد.اگرچه بخشی از این منبع های در سال‌های سپس و بعد از توافق الجزایر آزاد شد، اما پرونده‌های حقوقی و احکام دادگاه‌ها جهت شد قسمت قابل توجهی از این اموال هم چنان مسدود بماند یا به سود شاکیان مصادره شود.آخرین گزارش وزارت خزانه‌داری آمریکا مشخص می کند نزدیک به یک میلیارد و ۹۷۳ میلیون دلار از دارایی‌های مالی ایران هم چنان در این سرزمین مسدود است. با این حال برخی تحلیل گران اعتقاد دارند اگر سود این دارایی‌ها طی چند دهه محاسبه شود، قیمت واقعی آن‌ها زیاد زیاد تر از این رقم خواهد می بود.

از کره جنوبی تا قطر؛ داستان ۷ میلیارد دلاری که آب رفت

یکی از شناخته‌شده‌ترین پرونده‌های پول‌های بلوکه‌شده ایران مربوط به منبع های حاصل از فروش میعانات گازی به کره جنوبی است. در سال‌های پایانی دهه ۱۳۹۰ نزدیک به ۷ میلیارد دلار از درآمدهای ارزی ایران در بانک‌های کره جنوبی باقی ماند.به علت تحریم‌های آمریکا، سئول قادر به انتقال این پول به ایران نبوده است و حتی سودی نیز به این منبع های تعلق نمی‌گرفت. در طول چند سال قیمت این منبع های نیز به علت افت قیمت وون کره جنوبی در برابر دلار افت یافت و حرف های شد نزدیک به یک میلیارد دلار از قیمت آن عملاً از بین رفت.

در سال ۱۴۰۲ و در چارچوب توافق تبادل زندانیان بین ایران و آمریکا، نزدیک به ۶ میلیارد دلار از این منبع های آزاد شد.

 این پول به جای انتقال مستقیم به ایران، به بانک‌هایی در قطر منتقل شد تا تحت نظارت آمریکا برای خرید کالاهای بشردوستانه همانند دارو و غذا مورد منفعت گیری قرار گیرد.با این حال بعد از حملات ۷ اکتبر ۲۰۲۳ و تغیرات منطقه‌ای، گزارش‌هایی انتشار شد که نشان می‌داد دسترسی ایران به این منبع های در قطر مجدد متوقف شده است. به همین علت اکنون با اهمیت ترین دارایی قابل اشاره ایران در خارج از سرزمین همین منبع های چند میلیارد دلاری در بانک‌های قطری است.

پول‌هایی در چین، عراق و ژاپن

علاوه بر کره جنوبی، در سال‌های قبل از وجود منبع های ارزی ایران در کشورهای فرد دیگر نیز سخن حرف های شده است. یکی از این کشورها چین است که حرف های می‌شود ده‌ها میلیارد دلار از درآمدهای نفتی ایران در حساب‌های مرتبط با این سرزمین نگهداری می‌شد. برخی گزارش‌ها رقم این منبع های را بین ۲۲ تا ۳۰ میلیارد دلار برآورد کرده‌اند، هرچند در سال‌های تازه مقامات ایرانی اظهار کردند قسمت بسیاری از این منبع های در قالب واردات کالا یا سازوکارهای مالی مورد منفعت گیری قرار گرفته است.

عراق نیز از جمله کشورهایی است که ایران از آن بابت صادرات برق و گاز مطالبات مالی دارد. به علت محدودیت‌های بانکی و تحریم‌های آمریکا، انتقال این منبع های مدام با مشکل روبه رو بوده و طبق معمولً از طریق حساب‌های محدودشده یا تهاتر کالا مدیریت شده است.

درمورد ژاپن نیز گزارش‌هایی درمورد نزدیک به ۲ میلیارد دلار منبع های ایران نقل شده می بود، اما مقامات دولت سیزدهم اظهار کردند ایران به این منبع های دسترسی داشته و در صورت نیاز از آن منفعت گیری کرده است.

جمع‌بندی؛ عدد واقعی چه مقدار است؟

مرور آمارها مشخص می کند جواب دقیق به این سوال که ایران چه مقدار دارایی بلوکه‌شده در خارج از سرزمین دارد چندان ساده نیست. رقم های اظهار شده از نزدیک به چند میلیارد دلار تا بیشتر از ۱۰۰ میلیارد دلار متغیر است و تفاوت بین «دارایی‌های خارجی»، «منبع های قابل دسترس» و «اموال کاملاً مسدودشده» علتشده عکس روشنی از این نوشته وجود نداشته باشد.

با این حال آنچه از مجموع گزارش‌ها و اظهارات رسمی برمی‌آید، این است که قسمت قابل توجهی از منابعی که در سال‌های قبل به گفتن پول‌های بلوکه‌شده نقل می‌شد، یا در قالب واردات کالا مصرف شده یا دسترسی نسبی به آن فراهم شده است. اکنون به نظر می‌رسد با اهمیت ترین منابعی که هم چنان در کانون دقت قرار دارند همان چند میلیارد دلار منتقل‌شده از کره جنوبی به بانک‌های قطر است؛ منابعی که سرنوشت آن‌ها هم چنان به تغیرات سیاسی و مذاکرات دیپلماتیک گره خورده است.