کلارا بریج، متخصص بیماری‌های سالمندان در دانشگاه واشنگتن، سیاتل، داستانی را که یکی از همکارانش برای گروهی از دانشجویان مراقبت‌های بهداشتی و مددکاری اجتماعی تعریف کرده می بود، به یاد می‌آورد.

به مرد مسنی در خانه سالمندان، رباتی داده شد که همانند یک عروسک می بود تا با او همراهی کند. او به آن وابسته شد و هنگامی بعدا بیمار شد و درگذشت، کارکنان خانه سالمندان او را در حالی یافتند که ربات همراهش را در بغل گرفته می بود.

هنگامی از دانشجویان خواسته شد تا برداشت‌های خود را از این سناریو اراعه دهند، آنها به دو دسته تقسیم شدند: گروهی که فکر می‌کردند تنها نماندن این فرد میانسال در آخرین لحظات زندگی‌اش زیباست و گروهی که حس می‌کردند جان باختن بدون وجود یک ربط انسانی، غم‌انگیز است.

ربات‌ها به نوعی درمان برای افراد مسن مبتلا به زوال عقل تبدیل شده و به طور فزاینده‌ای محبوب شده‌اند. حرف های می‌شود که ربات‌های اجتماعی که تعداد بسیاری از تحقیقات بر پایه آنها انجام شده است، می‌توانند خلق و خوی افراد را بهبود بخشند، تعامل اجتماعی را افزایش دهند، علائم زوال عقل را افت دهند و به مراقبان مطمعن خاطر و اسایش بیشتری بدهند. اما برخی از محققان اغاز به زیر سوال بردن این نوشته کرده‌اند که آیا این دستگاه‌ها برای منفعت گیری گسترده آماده می باشند یا خیر. تحقیقاتی که قیمت ربات‌ها را اثبات می‌کند، پراکنده است و نگرانی‌های اخلاقی نیز وجود دارد. به خصوص در رابطه این ایده که منفعت گیری از آنها امکان پذیر ارتباطات انسانی را در جمعیتی که به شدت به آن‌ها نیاز دارند، افت دهد.

بریج می‌گوید: اگر قرار است منابعی را برای مراقبت از سالمندان به کار بگیریم، من می‌خواهم کارکنان بیشتری در مرکز خود داشته باشم تا آنها در تنهایی از دنیا نروند. مادربزرگ او در طول همه‌گیری کووید-۱۹ به تنهایی در یک خانه سالمندان با افتکارمند درگذشت. مادربزرگ بریج ربات همراه را نداشت، اما بریج به هر حال این را برای او نمی‌خواست. او می‌گوید: گزینه‌های زیاد فرد دیگر وجود دارد که من قبل از یک ربات برای او انتخاب می‌کردم.

پذیرندگان اولیه ربات‌هایی که در درمان افراد مسن و افراد مبتلا به زوال شناختی اولیه منفعت گیری خواهد شد، در دو دسته کلی قرار می‌گیرند: ربات‌های خدماتی و ربات‌های اجتماعی. ربات‌های خدماتی برای پشتیبانی به افراد در زندگی روزمره‌شان، همانند پشتیبانی به انجام کارهای خانه یا تحرک، طراحی شده‌اند. با این حال، گسترش یک دستیار رباتیک که بتواند در خانه حرکت کند و با خیال راحت با افراد و اشیاء در محیط خود تعامل داشته باشد، از نظر فناوری چالش برانگیز است. در نتیجه، ربات‌های اجتماعی که برای اراعه همراهی و تحریک شناختی در نظر گرفته شده‌اند، در محیط‌های مراقبت از افراد مسن، زیاد تر به چشم می‌خورند. برخی از آنها از نظر طراحی همانند انسان می باشند و قرار است به گفتن همراهان «هوشمند» عمل کنند، مکالمات ابتدایی را انجام بدهند و بازی‌ها و فعالیت‌ها را هدایت کنند. دیگر ربات‌های اجتماعی با مقصد همانند‌سازی حیوانات خانگی که می‌توانند به نوعی به صدا و لمس فرد جواب دهند، ساخته شده‌اند.

حیوانات (زیاد تر سگ‌ها) در محیط‌های مراقبتی برای پشتیبانی به ساکنان برای اجتماعی‌تر شدن و افت آشفتگی و بهبود کیفیت زندگی آنها منفعت گیری خواهد شد. اما حیوانات به مراقبت بسیاری نیاز دارند، در حالی که یک حیوان خانگی رباتیک اینگونه نیست. رایج‌ترین نمونه این نوع ربات اجتماعی، پارو است. این ربات که در ژاپن طراحی شده است، همانند یک بچه فُک است. فُک به این علت انتخاب شد که آشنا و قابل دسترس باشد، اما حیوان خانگی رایجی نیست، به این علت فرد بلافاصله فهمید تفاوت بین حرکت آن و حیوان واقعی نمی‌شود. پارو طبق معمول برای اراعه نوعی درمان با حیوانات خانگی به سالمندان در مراکز نگهداری سالمندان منفعت گیری می‌شود و در طول جلسات درمانی، همراهی و تعامل بین ساکنان مراکز و کارکنان را تشویق می‌کند.

لیلیان هانگ، خالق آزمایشگاه نوآوری در مراقبت از زوال عقل و پیری (IDEA) در دانشگاه بریتیش کلمبیا در ونکوور، کانادا، این ربات پشمالو را در سال ۲۰۱۷ برای منفعت گیری از سوی افراد مبتلا به زوال عقل که در بیمارستان عمومی ونکوور بستری شده بودند، خریداری کرد. در ابتدا، او از آن در گروه درمانی برای افراد مبتلا به زوال عقل و برای پشتیبانی به افرادی که در طول بستری و ترخیص از سخن بگویید کردن خودداری می‌کردند، منفعت گیری کرد. اما با گذشت زمان، هانگ کاربردهای بیشتری برای پارو اشکار کرد.

در یک مورد، این ربات به پشتیبانی بیماری آمد که بعد از تصادف در قسمت اورژانس می بود. بیمار به کارکنانی که به او نزدیک می‌شدند، ضربه می‌زد و به یک متخصص آزمایشگاه که تلاش در گرفتن نمونه خون او داشت، لگد زد. هانگ می‌گوید: او یک بیماری قلبی داشت که نیاز به تشخیص داشت و ما دو انتخاب داشتیم: او را از نظر فیزیکی یا شیمیایی مهار کنیم، یا او را به حال خود رها کنیم. هر دو گزینه خوب نبودند.

در عوض، هانگ، پارو را روی پای او قرار داد. پارو سرش را چرخاند، انگار که از خواب بیدار شده باشد، چشمانش را باز کرد و به بیمار نگاه کرد. مرد از ربات سوال کرد که آیا اخیرا چیزی خورده است یا نه. هنگامی پارو اغاز به حرکت کرد، مرد اغاز به نوازش آن کرد. در حالی که او با پارو مشغول می بود، کارکنان توانستند آزمایش‌های مورد نیاز خود را انجام بدهند.

هانگ می‌گوید: من تصمیم نداشتم به این علت از ربات منفعت گیری کنم، اما در آن لحظه سودمند می بود. بیمار از مراقبت و ایمنی با کیفیتی برخوردار می بود و کارکنان توانستند کار خود را انجام بدهند. در سال ۲۰۱۹، هانگ ۲۹ مطالعه در رابطه منفعت گیری از پارو در مراکز مراقبت از سالمندان در سراسر جهان با افراد مبتلا به زوال عقل را بازدید کرد. او سه مزیت مهم این ربات را یافت: افت احساسات و رفتارهای منفی در بین بیماران، تعامل اجتماعی بهتر و بهبود خلق و خو و توانایی مراقبت. هانگ می‌گوید: برای یک فرد مسن که ضعیف است و در سخن بگویید کردن زبان‌های دیگر مشکل دارد، ربات قضاوت‌گر نیست. این ربات وجود بی‌قید و شرطی را اراعه می‌دهد. صرف نظر از آنچه می‌گویند، همیشه از گوش دادن خوشحال می‌شود.

سازندگان دیگر ربات‌های اجتماعی فکر می‌کنند که آنها نیز می‌توانند برای این جوامع نیز سودمند باشند. در سال ۲۰۲۰، محمد ماهور، مهندس برق و رایانه در دانشگاه دنور در کلرادو، سومین نسخه از یک ربات همراه انسان‌نما را که او رایان می‌نامد، ساخت که کار بر روی آن را از سال ۲۰۱۳ اغاز کرده می بود. این ربات می‌تواند گفتار و حالات چهره را تشخیص دهد و به طوری طراحی شده است که با شراکت دادن افراد مبتلا به زوال عقل یا افسردگی در گفتگو در مرحله های اولیه، به افت انزوای اجتماعی در بین آنها پشتیبانی کند.  

رایان این چنین می‌تواند به افراد یادآوری کند که داروها را مصرف کنند و می‌تواند بازی‌های ذهنی و جسمی را رهبری کند. ماهور می‌گوید: زیاد تر این افراد تنها زندگی می‌کنند و حالشان خوب نیست. ما می‌خواهیم کیفیت زندگی آنها را بهبود بخشیم. هنگامی با ساکنان ربط برقرار می‌کنید، آنها شادتر می باشند و اعضای خانواده‌شان رضایت بیشتری دارند.

ماهور به همراه رایان تحقیقاتی را در مراکز نگهداری سالمندان انجام داده است. در یک مطالعه، به ۶ فرد مسن مبتلا به زوال شناختی زودرس، به زمان چهار تا ۶ هفته، دسترسی شبانه‌روزی به رایان داده شد. شرکت‌کنندگان گزارش دادند که از تعامل و گفتگو با رایان لذت می‌برند و هنگامی او آنجا می بود، حس نشاط بیشتری می‌کردند. با این حال، آنها بعد از سخن بگویید با ربات، حس افسردگی کمتری را گزارش نکردند و انها گفتند که این همانند سخن بگویید با یک شخص واقعی نیست. این تمایزی است که ماهور فهمیدن می‌کند. او می‌گوید: ما جانشین تعامل انسانی نمی‌شویم، فقط جای خالی را پر می‌کنیم.

رایان اکنون در دو مرکز نگهداری سالمندان در نزدیکی دنور منفعت گیری می‌شود. این ربات در فضای عمومی می‌ماند. ساکنان کارتی دارند که می‌توانند روی آن ضربه بزنند تا هر روز ۳۰ دقیقه با آن سخن بگویید کنند، بازی کنند یا فعالیت‌های فرد دیگر انجام بدهند.

ارشیا خان، دانشمند رایانه در دانشگاه مینه‌سوتا دولوث، نیز در تلاش است تا نشان دهد که ربات‌ها می‌توانند کیفیت زندگی افراد مبتلا به زوال عقل را بهبود بخشند. او می‌گوید ربات‌های همراه انسان‌نما می‌توانند افراد را دچار و تحریک کنند و سطح اضطراب و افسردگی را افت دهند. آن‌ها این چنین می‌توانند با برگزاری جلسات بینگو و بازی با ساکنان در مراکز نگهداری سالمندان، برای مراقبان اسایش فراهم کنند.

به مرد مسنی در خانه سالمندان، رباتی داده شد که همانند یک عروسک می بود تا با او همراهی کند. او به آن وابسته شد و هنگامی بعدا بیمار شد و درگذشت، کارکنان خانه سالمندان او را در حالی یافتند که ربات همراهش را در بغل گرفته می بود.

در یک مطالعه، خان و همکارانش دو ربات انسان‌نما که توسط شرکت Softbank Robotics در توکیو ساخته شده و سپس توسط خان به طور اختصاصی برنامه‌ریزی شده‌اند را در هشت خانه سالمندان در مینه‌سوتا قرار دادند. قبل و سپس از به‌کارگیری ربات‌ها، نظرسنجی‌هایی انجام شد. در قیاس با خانه‌های سالمندانی که ربات‌ها را به کار نمی‌گرفتند، ساکنان مراکزی که این کار را انجام می‌دادند، بعد از تعامل با ربات‌ها، حس نشاط، مراقبت زیاد تر و خستگی و ناامیدی کمتری داشتند.

هانگ نگرش‌های محتاطانه‌ای دارد و انتظار دارد که مراقبان در برابر منفعت گیری از ربات‌ها مقاومت کنند. او می‌گوید: همه آماده داشتن ربات نیستند. هنگامی با رهبران سازمانی مصاحبه کردیم، آن‌ها انها گفتند که پول قضیه نیست و کارکنان آن‌ها حاضر به کار با ربات‌ها نبودند. هانگ و همکارانش زمان اجرای یک گروه کانونی در یک خانه سالمندان، بعد از برگشت از ناهار مشاهده کردند رباتی را که با خود آورده بودند، نه تنها از برق کشیده  شده می بود، بلکه یک کیسه کاغذی نیز روی سرش گذاشته بودند. او می‌گوید: آنها دلواپس بودند که ربات مخفیانه از آنها فیلمبرداری کند.  

برخی از افراد مسن نیز نگرانی‌هایی دارند. در مطالعه‌ای در سال ۲۰۲۳ به رهبری بریج، از ۲۹ نفر مبتلا به آلزایمر خفیف پرسیده شد که چه احساسی نسبت به ربات‌ها و دیگر فناوری‌های کمکی دارند. نگرانی‌های مهم آنها حریم خصوصی می بود. آنها می‌خواستند بدانند که آیا این فناوری آنها را زیر نظر دارد یا خیر. از دست دادن ربط انسانی نگرانی دیگر آنها می بود. اکثر شرکت‌کنندگان انها گفتند که ملاقات و تماس تلفنی از دوستان و خانواده یا گردش‌ها و فعالیت‌های اجتماعی را به آنچه یک ربات می‌تواند اراعه دهد، ترجیح خواهند داد.

در یک نظرسنجی جداگانه از بزرگسالانی که عموما با فناوری آشنا بودند، جواب‌دهندگان ربات‌های اجتماعی را «ترسناک»، «دستکاری‌کننده» و «غیراخلاقی» توصیف کردند و انها گفتند که آنها فقط توهم صمیمیت را اراعه خواهند داد.

زیاد تر آنها فکر می‌کردند که یک همراه مصنوعی علتنمی‌شود که حس تنهایی کمتری داشته باشند.

آن‌ها این چنین با این ایده حس ناراحتی می‌کردند که امکان پذیر مواظب به آن‌ها اجازه دهد باور کنند که ربات، یک انسان واقعی است، وقتی که خود آنها توانایی شناختی ملزوم برای تشخیص این نوشته را ندارند. بریج می‌گوید این موضوعی است که اخلاق‌دانان در رابطه آن اختلاف نظر دارند. برخی فکر می‌کنند که اگر این باور مردم را آرام می‌کند، بعد فریب، به عمد یا غیرعمدی، نباید مهم باشد.  

برخی دیگر آن را به گفتن سوءاستفاده بالقوه از افراد زیاد صدمه‌پذیر می‌دانند. بریج می‌گوید: نگرانی‌ها به طور مداوم در رابطه گمان قطع تعامل و تماس انسانی، عدم صداقت و گمان افت کرامت انسانی وجود دارد که اخلاق‌دانان آموزش‌دیده در فلسفه به شما خواهند او گفت که باید از آنها محافظت شود، حتی هنگامی که افراد فاقد استقلال می باشند.

مزایا نامشخص

علاوه بر نگرانی‌هایی که درمورد سالمندان و ربات‌های همراه وجود دارد، ربات‌های «ارتباطی از راه دور»، ربات‌های کمکی و ربات‌های چندمنظوره نیز برای حمایتاز افراد مبتلا به زوال عقل به کار گرفته خواهد شد. کلر یو، که در دانشگاه کالج لندن روی پیشگیری از زوال عقل مطالعه می‌کند، همراه با همکارانش دریافت که تعداد بسیاری از این ربات‌ها به‌طور کلی مورد علاقه شرکت‌کنندگان در مطالعه بودند و می‌توانند به‌طور عملی در خانه‌های سالمندان منفعت گیری شوند و اکثر مطالعات گزارش داده‌اند که ربات‌ها همان کاری را انجام خواهند داد که نویسندگان پیش‌بینی می‌کردند: از بین بردن تنهایی و انزوا، افت اضطراب و بهبود کیفیت زندگی. اما محققان به مشکلات قابل توجهی نیز اشاره کردند. به گفتن مثال، پارو سنگین، گران و پر سر و صدا است؛ ربات‌های همراه انسان‌نما طبق معمول مشکلات تشخیص گفتار دارند و منفعت گیری از ربات‌های از راه دور و چندمنظوره دشوار می بود.

یو و همکارانش این چنین اعتقاد دارند که طراحی این مطالعات برای اراعه شواهد قانع‌کننده درمورد سودمندی برای افراد مبتلا به زوال عقل کافی نبوده است. به حرف های یو، تعداد بسیاری از مطالعات، ربات‌ها را با دیگر اشکال مراقبت، همانند مداخلات انسانی قیاس نکرده‌اند. حجم مثالها زیاد تر برای نتیجه‌گیری زیاد کوچک می بود، برخی از مطالعات از نتایج معتبر منفعت گیری نکردند و تعداد بسیاری از آنها به طور مناسب گروه‌های خود را اتفاقی انتخاب نکردند. در نتیجه، با وجود نتایج به ظاهر مثبت در تعداد بسیاری از موارد، یو و همکارانش به این نتیجه رسیدند که هیچ مدرک روشنی وجود ندارد که نشان دهد ربات‌ها کیفیت زندگی، شناخت یا حرکت افراد را بهبود می‌بخشند.

یو می‌گوید: قبل از این که این متاآنالیز را انجام دهم، واقعا شوق‌زده بودم. فکر می‌کردم ربات‌ها چیزی می باشند که می‌توانند در آینده برای افراد مبتلا به زوال عقل منفعت گیری شوند. او اکنون تردیدهای جدی دارد و می‌گوید: فکر می‌کنم آنها گزینه‌ای می باشند که می‌توانند در آینده منفعت گیری شوند، اما اکنون مناسب نیستند. ما به مقداری زمان برای انجام تحقیقات زیاد تر نیاز داریم تا بتوانیم بگوییم که آنها قطعا سودمند می باشند.

یک بازدید دیگر در سال ۲۰۲۲ که ۹ مطالعه در رابطه پارو را تجزیه و تحلیل کرد، نشان داد که این ربات می‌تواند کیفیت زندگی افراد مبتلا به زوال عقل را بهبود بخشد و مصرف دارو توسط آنها را افت دهد. با این حال، نویسندگان به طور شبیه نتیجه‌گیری خود را تعدیل کردند و خاطرنشان کردند که مطالعاتی که آنها تجزیه و تحلیل کرده‌اند، عمدتا از کیفیت پایین تا متوسطی برخوردار بوده‌اند، به این معنی که نویسندگان در اراعه نظرات مثبت در رابطه نقش پارو محتاط بوده‌اند.

یک مطالعه در سال ۲۰۲۰ توسط گروهی از محققان در ژاپن تا آنجا پیش رفت که نشان داد ربات‌های ارتباطی امکان پذیر برای برخی از افراد مبتلا به زوال عقل زیان اور باشند. ۲۸ فرد مسن که ۱۱ نفر از آنها دچار زوال شناختی بودند، جلساتی با  یک ربات اسباب‌بازی به نام چاپیت (Chapit) با قابلیت تشخیص گفتار که می‌تواند با کاربران بازی کند، گذراندند. اندازه‌گیری‌های فعالیت الکتروانسفالوگرام (EEG) و سطح کورتیزول بزاق که قبل و سپس از جلسات انجام شد، سطوح بالاتری از استرس را در بین شرکت‌کنندگانی که دچار زوال شناختی بودند بعد از منفعت گیری از چاپیت نشان داد، اما در بین افراد گروه بدون زوال شناختی اینطور نبوده است. افراد مبتلا به زوال شناختی این چنین گزارش دادند که از زمان خود با چاپیت لذت نمی‌برند، در حالی که افراد بدون زوال شناختی از آن لذت می‌بردند. این یافته‌ با نتایج EEG مطابقت داشت. سال قبل، مطالعه‌ای از همین گروه بر روی فعالیت EEG انجام شد تا تعیین شود که آیا چاپیت، قسمت‌هایی از مغز را که بر تأمل، خودآگاهی، تخیل و پیش‌بینی تأثیر می‌گذارند، فعال می‌کند یا خیر. در افراد بدون اختلال شناختی، این نواحی با منفعت گیری از چاپیت فعال شدند. با این حال، در افراد مبتلا به اختلال شناختی، تحول قابل توجهی در فعالیت مغز مشاهده نشد.

جذابیت فناوری

با زیر سوال رفتن اثربخشی و نشانه‌های مقاومت در بین مراقبان و کاربران بالقوه، پذیرفتن گسترده ربات‌ها در محیط‌های مراقبت از سالمندان با مانع ها آشکاری روبرو است. یو می‌گوید: حس می‌کنم که برای منفعت گیری از ربات‌ها در مقیاس بزرگ آماده نیستیم.

او معتقد است که ابتدا باید مطالعات با کیفیت بالاتر و کارآزمایی‌های اتفاقی کنترل‌شده انجام شوند که توانایی نشان دادن مزایا روشن را داشته باشند. سپس یافته‌ها باید در برابر هزینه مداخله سنجیده شوند. او می‌گوید: فکر نمی‌کنم فردی برسی اقتصادی انجام دهد تا ببیند آیا پول خرج‌شده واقعا به اندازه فوایدی که به دست می‌آوریم، می‌ارزد یا خیر.

ماهور بیشتر از ۶ میلیون دلار آمریکا هزینه کرد تا به نسخه جاری رایان برسد. او هفت ربات دارد که به جستوجو خریدار برای آنها می‌گردد. اکثر خانه‌های سالمندانی که او با آنها کار کرده است، توانایی خرید رایان را ندارند، به این علت این ربات نیز از طریق اجاره ماهانه اراعه خواهد شد. در همین حال، خان می‌گوید که قیمت پایه ربات‌هایی که او با آنها کار کرده است، ۳۷ هزار دلار است که شامل نرم‌افزار، نگهداری یا آموزش و حمایتنمی‌شود. این هزینه‌ها نگرانی‌هایی را به وجود اورده است که اگر این ربات‌ها مؤثر واقع شوند، به جز خانه‌های سالمندانی که از بودجه زیاد خوبی برخوردارند و منحصر به فرد می باشند، از دسترس همه خارج خواهند می بود.

کالب جانستون، انسان‌شناس دانشگاه نیوکاسل، انگلستان که اخلاق منفعت گیری از ربات‌ها را برای جمعیت‌های مسن مطالعه کرده است، می‌گوید که در تعداد بسیاری از مناطق از جمله در بریتانیا، مراقبت‌های اجتماعی به طور مزمن با افتبودجه روبه رو می باشند، حتی با این که پول به سمت ربات‌های اجتماعی سرازیر می‌شود.